Przejdź do treści
Black Week: -20% na wszystko z kodem BLACK

Wyszukiwarka

Czego szukasz?

Wpisz co najmniej 2 znaki, aby zobaczyć podpowiedzi.

Jakość i status prawny Marek Wawrzyk

Woda bakteriostatyczna — czym jest i do czego służy w pracy laboratoryjnej

Woda bakteriostatyczna to rozpuszczalnik zawierający konserwant, który hamuje namnażanie drobnoustrojów — dzięki czemu z jednego pojemnika można pobierać materiał wielokrotnie.

Bacteriostatic Water: What It Is and Its Role in Laboratory Work

Woda bakteriostatyczna to rozpuszczalnik zawierający konserwant, który hamuje namnażanie drobnoustrojów — dzięki czemu z jednego pojemnika można pobierać materiał wielokrotnie. Brzmi to prosto i w gruncie rzeczy takie jest, natomiast wokół tego preparatu narosło kilka nieporozumień: bywa mylona z wodą do wstrzykiwań, z solą fizjologiczną, a przede wszystkim bywa traktowana jako rozwiązanie problemów, których nie rozwiązuje.

Ten artykuł tłumaczy skład, mechanizm konserwacji, zasady przechowywania oraz — co równie istotne — granice zastosowania. Nie zawiera dawkowania ani przeliczeń objętości.

Informacja o statusie. Woda bakteriostatyczna w obrocie farmaceutycznym (Bacteriostatic Water for Injection) jest produktem o określonej monografii farmakopealnej. Materiał opisywany tutaj przeznaczony jest do zastosowań laboratoryjnych — jako rozpuszczalnik przy pracy z odczynnikami badawczymi. Nie jest produktem leczniczym i nie jest przeznaczony do stosowania u ludzi.

Czym jest woda bakteriostatyczna

To woda oczyszczona z dodatkiem konserwantu przeciwdrobnoustrojowego — najczęściej alkoholu benzylowego w stężeniu 0,9%. Sam konserwant nie pełni żadnej funkcji poza jedną: ogranicza namnażanie drobnoustrojów, które mogą trafić do pojemnika przy kolejnych pobraniach.

Praktyka stosowania konserwantów w preparatach do podania pozajelitowego ma długą historię, a przegląd stosowanych substancji, ich stężeń i ograniczeń przedstawiono w opracowaniu poświęconym wyłącznie temu zagadnieniu (Meyer i wsp., 2007, PMID 17722087). Rolę substancji pomocniczych w preparatach iniekcyjnych omówiono również osobno (Burbridge i Jaffe, 2019, PMID 29505449).

Trzy podobne płyny, trzy różne zastosowania

Płyn Skład Pobrania Uwagi
Woda bakteriostatyczna woda + alkohol benzylowy 0,9% wielokrotne konserwant ogranicza namnażanie drobnoustrojów po otwarciu
Woda do wstrzykiwań woda oczyszczona, bez konserwantu jednorazowe po otwarciu brak ochrony przed namnażaniem — pojemnik przeznaczony do jednego użycia
Roztwór soli 0,9% woda + chlorek sodu zależnie od postaci izotoniczny; obecność jonów może wpływać na zachowanie substancji rozpuszczanej

Różnica między pierwszymi dwoma pozycjami sprowadza się wyłącznie do obecności konserwantu — i to ona decyduje o możliwości wielokrotnego pobrania. Trzecia pozycja różni się dodatkowo składem jonowym, co bywa istotne dla stabilności rozpuszczanego materiału.

Dlaczego jest bakteriostatyczna, a nie bakteriobójcza

Rozróżnienie zawarte w samej nazwie ma znaczenie praktyczne i bywa pomijane.

  • Bakteriostatyczny — hamuje namnażanie drobnoustrojów.
  • Bakteriobójczy — zabija drobnoustroje.

Alkohol benzylowy działa w pierwszy z tych sposobów. Konsekwencja jest bezpośrednia: woda bakteriostatyczna nie odkaża materiału, który został zanieczyszczony, ani nie naprawia błędu popełnionego przy pobieraniu. Ogranicza jedynie tempo namnażania tego, co ewentualnie dostało się do środka — i dlatego pozwala korzystać z pojemnika wielokrotnie, zamiast wyrzucać go po jednym pobraniu.

Zasada ta ma potwierdzenie w praktyce klinicznej: rozwiązania oparte na płynach z konserwantem stosuje się tam, gdzie wielokrotne pobranie jest potrzebne, co omówiono na przykładzie roztworów konserwowanych (Hunt i Malhotra, 2022, PMID 35017698). Zagadnienia doboru konserwantów i buforów w preparatach białkowych opisano osobno, na przykładzie płynnych postaci hormonu wzrostu (Kappelgaard i wsp., 2004, PMID 15539807).

Obecność konserwantu nie znosi obowiązku czystej pracy

To nie jest formalność. Opisano ognisko zakażeń krwi wywołanych przez Enterobacter cloacae i Pseudomonas aeruginosa, którego źródłem było zewnętrzne zanieczyszczenie pojemnika wielodawkowego (Archibald i wsp., 1998, PMID 9821421). Zasady postępowania z pojemnikami jedno- i wielodawkowymi omówiono osobno (McGoldrick, 2015, PMID 25738277).

Z drugiej strony obserwacje pokazują, że przy zachowaniu właściwych warunków pojemniki wielodawkowe potrafią pozostać jałowe przez długi czas — w badaniu obejmującym przechowywane w chłodzie pojemniki z insuliną nie stwierdzono utraty jałowości przez sześć miesięcy użytkowania (Berg i wsp., 2023, PMID 37559404). Rozstrzyga więc technika pracy, nie sam konserwant.

Zastosowanie: przygotowanie roztworu roboczego z liofilizatu

Odczynniki peptydowe dostarczane są zwykle w postaci liofilizatu — wysuszonego przez sublimację proszku lub osadu na dnie fiolki. Postać stała jest wyborem celowym: peptydy w roztworze wodnym ulegają rozkładowi znacznie szybciej niż w stanie suchym, co omówiono w opracowaniach poświęconych formulacjom białkowym w stanie stałym (Angkawinitwong i wsp., 2015, PMID 25565441) oraz zastosowaniom liofilizacji w technologii farmaceutycznej (Izutsu, 2018, PMID 30288720).

Przygotowanie roztworu roboczego polega na przywróceniu liofilizatowi postaci ciekłej — czyli na rekonstytucji. Woda bakteriostatyczna pełni tu rolę rozpuszczalnika, a obecność konserwantu pozwala korzystać z przygotowanego roztworu wielokrotnie.

Kilka zasad wynikających z właściwości samych peptydów, opisanych w przeglądzie poświęconym postaciom pozajelitowym peptydów i białek (Jain i wsp., 2019, PMID 31215293):

  • Rozpuszczalnik wprowadza się powoli, po ściance fiolki. Strumień skierowany bezpośrednio na osad wywołuje siły ścinające, które sprzyjają rozfałdowaniu cząsteczki.
  • Nie wstrząsać. Wstrząsanie napowietrza roztwór i tworzy granicę faz woda–powietrze, na której peptydy ulegają denaturacji i agregacji. Rozpuszczanie następuje samoistnie lub przy delikatnym obracaniu.
  • Nie podgrzewać. Podwyższona temperatura przyspiesza rozkład.

Przeliczanie objętości roztworu to zagadnienie odrębne od doboru rozpuszczalnika — służy do tego kalkulator peptydów.

Przechowywanie i trwałość

Trwałość zależy od trzech czynników, przy czym dotyczą one osobno rozpuszczalnika i osobno przygotowanego roztworu.

Sam rozpuszczalnik

  • Temperatura — przechowywanie w temperaturze pokojowej, bez ekspozycji na źródła ciepła.
  • Światło — ochrona przed bezpośrednim światłem.
  • Okres po otwarciu — określa go producent na opakowaniu. Obecność konserwantu wydłuża ten okres w stosunku do płynów niekonserwowanych, lecz go nie znosi.

Roztwór po rekonstytucji

Tu obowiązują wymagania ostrzejsze, bo rozkładowi podlega już sama substancja rozpuszczona, a nie tylko rozpuszczalnik. Roztwór wymaga przechowywania w warunkach chłodniczych, ochrony przed światłem oraz unikania powtarzanych cykli zamrażania i rozmrażania — każdy taki cykl jest osobnym obciążeniem dla cząsteczki. Warto odnotować, że okres trwałości roztworu jest wyraźnie krótszy niż okres trwałości liofilizatu, co wynika wprost z chemii procesu, nie z ostrożności producenta.

Czego woda bakteriostatyczna nie rozwiązuje

Ta sekcja jest w artykule najważniejsza, ponieważ dotyczy najczęstszego nieporozumienia.

Nie zastępuje czystości samego odczynnika

Rozpuszczalnik nie ma żadnego wpływu na to, co znajduje się w fiolce. Jeżeli liofilizat zawiera zanieczyszczenia, produkty rozkładu albo substancję inną niż deklarowana, użycie właściwego rozpuszczalnika niczego nie zmieni. O tożsamości i czystości materiału rozstrzyga dokumentacja analityczna partii — chromatografia potwierdzająca czystość, spektrometria mas potwierdzająca tożsamość oraz badanie endotoksyn. To zagadnienie odrębne, któremu poświęcamy osobne opracowanie.

Konserwant nie jest obojętny wobec peptydów

To ustalenie bywa pomijane, a jest istotne. W badaniu opublikowanym w Molecular Pharmaceutics opisano mechanizm molekularny agregacji peptydów wywołanej przez konserwanty przeciwdrobnoustrojowe w preparatach pozajelitowych (Li i wsp., 2022, PMID 35917158). Innymi słowy: substancja, która chroni roztwór przed drobnoustrojami, może jednocześnie sprzyjać agregacji rozpuszczonej cząsteczki.

Nie oznacza to, że konserwowanych rozpuszczalników nie należy stosować — oznacza, że dobór rozpuszczalnika jest kompromisem, a nie decyzją bez konsekwencji. Zależność ta różni się między cząsteczkami i stanowi jeden z powodów, dla których producenci preparatów białkowych dobierają konserwanty i bufory indywidualnie (PMID 15539807).

Nie znosi ograniczeń wynikających z samego konserwantu

Alkohol benzylowy ma udokumentowany profil toksykologiczny. Najlepiej opisane ograniczenie dotyczy jego stosowania u noworodków: w 1982 roku na łamach New England Journal of Medicine opisano zespół objawów związany z zatruciem alkoholem benzylowym u noworodków (Gershanik i wsp., 1982, PMID 7133084), a wpływ ekspozycji na śmiertelność i krwawienia dokomorowe u noworodków o bardzo małej masie urodzeniowej opisano osobno (Hiller i wsp., 1986, PMID 3515306). Z tego powodu płynów konserwowanych alkoholem benzylowym nie stosuje się w tej populacji.

Odnotowujemy to jako fakt farmakologiczny dotyczący substancji, nie jako wskazówkę dotyczącą stosowania — omawiany materiał jest odczynnikiem laboratoryjnym i nie jest przeznaczony do podawania ludziom.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się woda bakteriostatyczna od wody do wstrzykiwań?

Wyłącznie obecnością konserwantu. Woda do wstrzykiwań nie zawiera substancji hamującej namnażanie drobnoustrojów, przez co pojemnik przeznaczony jest do jednorazowego użycia. Woda bakteriostatyczna zawiera zwykle alkohol benzylowy w stężeniu 0,9%, co pozwala na wielokrotne pobranie.

Czy można użyć wody destylowanej?

Woda destylowana nie jest tym samym co woda oczyszczona przeznaczona do zastosowań farmaceutycznych ani laboratoryjnych. Destylacja opisuje sposób otrzymywania, nie standard czystości mikrobiologicznej ani zawartości endotoksyn. Nie zawiera też konserwantu.

Czy woda bakteriostatyczna wyjaławia roztwór?

Nie. Działa bakteriostatycznie, czyli hamuje namnażanie drobnoustrojów — nie zabija ich i nie odkaża materiału już zanieczyszczonego. Nie zastępuje czystej techniki pracy.

Czy można kupić wodę bakteriostatyczną w aptece?

W obrocie farmaceutycznym funkcjonuje produkt o monografii farmakopealnej, którego dostępność zależy od rynku i statusu rejestracyjnego w danym kraju. Materiał przeznaczony do zastosowań laboratoryjnych należy do odrębnej kategorii — nie jest produktem leczniczym.

Czy roztwór soli fizjologicznej jest zamiennikiem?

Nie jest równoważny. Poza brakiem konserwantu w części postaci różni się składem jonowym, a obecność jonów może wpływać na rozpuszczalność i stabilność rozpuszczanej substancji.

Ile rozpuszczalnika użyć?

Ten artykuł opisuje właściwości rozpuszczalnika, nie przelicza objętości. Do obliczeń służy kalkulator peptydów.

Podsumowanie

Woda bakteriostatyczna to woda oczyszczona z dodatkiem konserwantu — najczęściej alkoholu benzylowego w stężeniu 0,9% — którego jedyną funkcją jest ograniczanie namnażania drobnoustrojów, co umożliwia wielokrotne pobieranie z jednego pojemnika. Od wody do wstrzykiwań różni ją wyłącznie obecność tego konserwantu, a od roztworu soli fizjologicznej dodatkowo skład jonowy. Działanie bakteriostatyczne oznacza hamowanie namnażania, nie zabijanie drobnoustrojów, więc preparat nie odkaża materiału już zanieczyszczonego ani nie zastępuje czystej techniki pracy — opisano ogniska zakażeń wywodzące się z zanieczyszczenia pojemników wielodawkowych. W pracy z liofilizatem rozpuszczalnik wprowadza się powoli po ściance, bez wstrząsania i podgrzewania, ponieważ siły ścinające i granica faz woda–powietrze sprzyjają agregacji peptydu. Dwie granice zastosowania są przy tym rozstrzygające: rozpuszczalnik nie ma wpływu na czystość i tożsamość samego odczynnika, o których rozstrzyga dokumentacja analityczna partii, a sam konserwant nie jest wobec peptydów obojętny — opisano mechanizm agregacji wywoływanej przez konserwanty przeciwdrobnoustrojowe w preparatach pozajelitowych.

Dokumentacja produktowa

Rozpuszczalniki laboratoryjne dostępne są w wariantach 10 ml oraz 5 ml. Odczynniki, do których stosuje się je jako rozpuszczalnik, znajdują się w kategorii peptydy iniekcyjne. Do przeliczania objętości roztworu roboczego służy kalkulator peptydów. Materiały przeznaczone wyłącznie do zastosowań badawczych.

Bibliografia

  1. Meyer BK, Ni A, Hu B, Shi L. Antimicrobial preservative use in parenteral products: past and present. J Pharm Sci. 2007;96(12):3155–3167. PMID: 17722087
  2. Li M, Falk BT, Lu X, i wsp. Molecular Mechanism of Antimicrobial Excipient-Induced Aggregation in Parenteral Formulations of Peptide Therapeutics. Mol Pharm. 2022;19(9):3267–3278. PMID: 35917158
  3. Burbridge MA, Jaffe RA. Excipients in Anesthesia Medications. Anesth Analg. 2019;128(5):891–900. PMID: 29505449
  4. Hunt SV, Malhotra R. Bacteriostatic preserved saline for pain-free periocular injections: review. Eye (Lond). 2022;36(8):1546–1552. PMID: 35017698
  5. Kappelgaard AM, Bojesen A, Skydsgaard K, Sjögren I, Laursen T. Liquid growth hormone: preservatives and buffers. Horm Res. 2004;62 Suppl 3:98–103. PMID: 15539807
  6. Gershanik J, Boecler B, Ensley H, McCloskey S, George W. The gasping syndrome and benzyl alcohol poisoning. N Engl J Med. 1982;307(22):1384–1388. PMID: 7133084
  7. Hiller JL, Benda GI, Rahatzad M, i wsp. Benzyl alcohol toxicity: impact on mortality and intraventricular hemorrhage among very low birth weight infants. Pediatrics. 1986;77(4):500–506. PMID: 3515306
  8. Archibald LK, Ramos M, Arduino MJ, i wsp. Enterobacter cloacae and Pseudomonas aeruginosa polymicrobial bloodstream infections traced to extrinsic contamination of a dextrose multidose vial. J Pediatr. 1998;133(5):640–644. PMID: 9821421
  9. McGoldrick M. Infection prevention: single- and multidose vial management. Home Healthc Now. 2015;33(3):171–172. PMID: 25738277
  10. Berg AS, Jacob ME, Mamo LB, Pluta DH, Lunn KF. Refrigerated multi-dose insulin vials remain sterile through 6 months of use. J Small Anim Pract. 2023;64(12):776–780. PMID: 37559404
  11. Jain D, Mahammad SS, Singh PP, Kodipyaka R. A review on parenteral delivery of peptides and proteins. Drug Dev Ind Pharm. 2019;45(9):1403–1420. PMID: 31215293
  12. Angkawinitwong U, Sharma G, Khaw PT, Brocchini S, Williams GR. Solid-state protein formulations. Ther Deliv. 2015;6(1):59–82. PMID: 25565441
  13. Izutsu KI. Applications of Freezing and Freeze-Drying in Pharmaceutical Formulations. Adv Exp Med Biol. 2018;1081:371–383. PMID: 30288720
  14. Usach I, Martinez R, Festini T, Peris JE. Subcutaneous Injection of Drugs: Literature Review of Factors Influencing Pain Sensation at the Injection Site. Adv Ther. 2019;36(11):2986–2996. PMID: 31587143