Retatrutyd na otyłość – działanie i efekty stosowania
Retatrutyd wyróżnia się na tle innych analogów inkretynowych jedną cechą, którą warto postawić na początku: działa na trzy receptory naraz, a nie na jeden czy dwa.
Retatrutyd wyróżnia się na tle innych analogów inkretynowych jedną cechą, którą warto postawić na początku: działa na trzy receptory naraz, a nie na jeden czy dwa. Wyróżnia się też statusem — w odróżnieniu od semaglutydu i tirzepatydu nie jest nigdzie zarejestrowanym lekiem. Pozostaje związkiem badanym klinicznie, którego program rozwojowy trwa. Ten artykuł opisuje mechanizm potrójnego agonizmu i to, co pokazały opublikowane badania fazy II — bez schematów stosowania, bo dla związku bez rejestracji dawkowanie nie zostało ustalone przez żaden organ regulacyjny.
Wszystkie substancje omawiane w artykule mają charakter badawczy i nie są przeznaczone do spożycia przez ludzi. Opis ich działania opiera się wyłącznie na wynikach badań laboratoryjnych i obserwacjach eksperymentalnych, nie na testach klinicznych.
Co to jest retatrutyd i jak działa?
Retatrutyd (kod rozwojowy LY3437943) to syntetyczny peptyd zaprojektowany jako agonista trzech receptorów jednocześnie:
- GLP-1 — receptor glukagonopodobnego peptydu 1; jego pobudzenie zwiększa zależne od glukozy wydzielanie insuliny, hamuje wydzielanie glukagonu, spowalnia opróżnianie żołądka i oddziałuje na ośrodkowe szlaki regulacji łaknienia,
- GIP — receptor żołądkowego peptydu insulinotropowego zależnego od glukozy, drugiej głównej inkretyny,
- receptor glukagonu — i to on stanowi rzeczywisty wyróżnik tej cząsteczki.
Trzeci punkt uchwytu jest najciekawszy, bo na pierwszy rzut oka wygląda na sprzeczność. Glukagon jest hormonem podnoszącym stężenie glukozy we krwi — antagonistą insuliny. Pobudzanie jego receptora w cząsteczce przeznaczonej do kontroli metabolicznej wydaje się kontrintuicyjne, dopóki nie uwzględni się drugiego wymiaru jego działania: agonizm receptora glukagonu wiąże się ze zwiększeniem wydatkowania energii oraz z mobilizacją tłuszczu wątrobowego. Efekt hiperglikemizujący jest przy tym równoważony przez równoczesny agonizm GLP-1 i GIP.
Innymi słowy: cząsteczka łączy komponent hamujący łaknienie (GLP-1, GIP) z komponentem podnoszącym wydatkowanie energii (glukagon). Koncepcję potrójnego agonizmu i drogę, jaką przeszła od pomysłu do badań klinicznych, omawia przegląd poświęcony tej klasie związków (Jakubowska i wsp., 2024, PMID 38356208).
Potrójny agonizm — czym różni się od semaglutydu i tirzepatydu
To rozróżnienie porządkuje całą klasę i najlepiej widać je w zestawieniu:
| Cząsteczka | Receptory | Status regulacyjny |
|---|---|---|
| Semaglutyd | GLP-1 | substancja czynna zarejestrowanych leków na receptę |
| Tirzepatyd | GLP-1 + GIP | substancja czynna zarejestrowanych leków na receptę |
| Retatrutyd | GLP-1 + GIP + glukagon | brak rejestracji — związek badany klinicznie |
Dodanie każdego kolejnego receptora zmienia profil działania, ale nie w sposób prostego sumowania. Fizjologię samego szlaku GLP-1 i jej przełożenie na farmakologię opisano w przeglądach Druckera (Drucker, 2018, PMID 29617641), (Drucker, 2022, PMID 34626851); komponent GIP wprowadzony w tirzepatydzie scharakteryzowano osobno (Coskun i wsp., 2018, PMID 30473097). Porównanie mechanizmów semaglutydu i tirzepatydu wraz z wynikami badań rejestracyjnych omawiamy w osobnym materiale: tirzepatyd a semaglutyd.
Różnica statusu jest tu istotniejsza niż różnica mechanizmu. Semaglutyd i tirzepatyd przeszły pełną ścieżkę rejestracyjną i są substancjami czynnymi leków wydawanych na receptę. Retatrutyd tej ścieżki jeszcze nie zakończył — opublikowano dla niego wyniki fazy II, a badania fazy III pozostają w toku. To oznacza, że dla retatrutydu nie istnieje ani zarejestrowany produkt leczniczy, ani ustalone dawkowanie, ani pełna charakterystyka profilu bezpieczeństwa.
Co pokazały badania fazy II
Poniższe wyniki pochodzą z badań klinicznych prowadzonych z udziałem uczestników, finansowanych przez producenta cząsteczki. Podajemy je bez schematów dawkowania — dla związku bez rejestracji takie schematy nie zostały ustalone przez żaden organ regulacyjny.
Badanie w otyłości
W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu drugiej fazy z kontrolą placebo wzięło udział 338 dorosłych uczestników z otyłością lub nadwagą ze współistniejącym schorzeniem. Obserwacja trwała 48 tygodni, a pierwszorzędowym punktem końcowym była procentowa zmiana masy ciała po 24 tygodniach.
W kolejnych grupach dawek średnia zmiana masy ciała po 48 tygodniach wyniosła od −8,7% do −24,2%, wobec −2,1% w grupie placebo. Redukcję masy ciała o co najmniej 15% odnotowano u 60–83% uczestników w grupach wyższych dawek, wobec 2% w grupie placebo (Jastreboff i wsp., 2023, PMID 37366315).
Dwie rzeczy wymagają odnotowania obok tych liczb. Po pierwsze, najczęstsze zdarzenia niepożądane dotyczyły przewodu pokarmowego, zależały od dawki i były w większości łagodne do umiarkowanych. Po drugie — i to obserwacja rzadziej cytowana — odnotowano zależny od dawki wzrost częstości akcji serca, który osiągał szczyt około 24. tygodnia i następnie malał. Ten sygnał jest spójny z komponentem glukagonowym cząsteczki i stanowi element, którego nie ma w profilu czystych agonistów GLP-1.
Badanie w cukrzycy typu 2
Drugie badanie fazy II objęło 281 uczestników z cukrzycą typu 2, rekrutowanych w 42 ośrodkach w Stanach Zjednoczonych. Zastosowano w nim podwójnie ślepą próbę z podwójnym maskowaniem, kontrolą placebo oraz aktywnym komparatorem — zarejestrowanym agonistą GLP-1. Pierwszorzędowym punktem końcowym była zmiana hemoglobiny glikowanej po 24 tygodniach (Rosenstock i wsp., 2023, PMID 37385280).
Sprostowanie liczby uczestników
W obiegu funkcjonuje twierdzenie, jakoby retatrutyd przebadano na „ponad 3000 pacjentów”. Nie odpowiada to opublikowanym danym. Dwa badania fazy II objęły łącznie 619 uczestników (338 i 281). Skala ta jest typowa dla fazy II — jej celem jest dobór dawki i wstępna ocena, a nie potwierdzenie skuteczności i bezpieczeństwa w dużej populacji. To zadanie fazy III, która dla tej cząsteczki nadal trwa.
Zasadnicze rozróżnienie: związek badany klinicznie a materiał badawczy
Ten fragment jest najważniejszy w całym artykule i wymaga rozdzielenia trzech odrębnych bytów, które w potocznym obiegu bywają zlewane w jeden.
- Retatrutyd w badaniu klinicznym — substancja podawana uczestnikom w ośrodku badawczym, o potwierdzonej tożsamości i czystości, pod nadzorem medycznym, z monitorowaniem zdarzeń niepożądanych, kryteriami wykluczenia i komisją bioetyczną. Wszystkie przytoczone wyżej liczby opisują właśnie ten scenariusz.
- Zarejestrowany lek — w przypadku retatrutydu taki byt nie istnieje. Nie ma charakterystyki produktu leczniczego, ulotki, zatwierdzonych wskazań ani ustalonego dawkowania.
- Materiał o statusie badawczym — odczynnik sprzedawany poza obrotem aptecznym, przeznaczony do zastosowań laboratoryjnych. Nie jest ani lekiem, ani substancją z badania klinicznego.
Dane skuteczności uzyskane w scenariuszu pierwszym nie przenoszą się na scenariusz trzeci — nie dlatego, że cząsteczka jest inna, lecz dlatego, że badanie kliniczne mierzy działanie substancji podanej w zdefiniowanych warunkach, z całą otaczającą je infrastrukturą nadzoru. Poza tymi warunkami nikt nie rejestruje zdarzeń niepożądanych, nie weryfikuje kryteriów wykluczenia i nie monitoruje parametrów, którym w badaniu poświęcono osobną uwagę — jak wspomniany wzrost częstości akcji serca.
Konsekwencja jest jednoznaczna: analogi inkretynowe w obrocie badawczym nie są „spalaczami tłuszczu dostępnymi bez recepty”. W przypadku retatrutydu nie mają nawet odpowiednika w postaci zarejestrowanego leku, do którego dałoby się je porównać.
Czego badania nie pokazują
Uczciwy obraz wymaga wymienienia również tego, czego opublikowane dane nie obejmują.
- Danych fazy III. Badania rozstrzygające o skuteczności i bezpieczeństwie w dużych populacjach są w toku. Do ich zakończenia twierdzenia o „potwierdzonym bezpieczeństwie” pozostają przedwczesne.
- Danych długoterminowych. Najdłuższa opublikowana obserwacja obejmuje 48 tygodni. Nie wiadomo, jak wygląda profil cząsteczki w horyzoncie wieloletnim ani co dzieje się po odstawieniu.
- Danych u osób zdrowych. Uczestnikami badań były osoby z otyłością lub cukrzycą typu 2. Wyniki nie opisują działania u osób bez tych rozpoznań — w tym u osób trenujących dążących do redukcji tkanki tłuszczowej.
- Punktów końcowych sercowo-naczyniowych. Dla zarejestrowanych agonistów GLP-1 przeprowadzono badania oceniające zdarzenia sercowo-naczyniowe (Lincoff i wsp., 2023, PMID 37952131). Dla retatrutydu takich danych nie ma — co przy odnotowanym wzroście częstości akcji serca jest luką wartą zaznaczenia.
Status regulacyjny i nota antydopingowa
Retatrutyd nie jest zarejestrowany jako produkt leczniczy w żadnej jurysdykcji — ani w Unii Europejskiej, ani w Stanach Zjednoczonych. Nie jest też suplementem diety ani środkiem spożywczym i nie podlega oświadczeniom zdrowotnym. Materiały badawcze zawierające ten związek nie są przeznaczone do spożycia przez ludzi.
Status WADA. Retatrutyd nie ma dopuszczenia do obrotu w żadnym kraju, dlatego podlega klasie S0 Listy Zabronionej (substancje niezatwierdzone) i jest zabroniony w sporcie w każdym czasie — podczas zawodów i poza nimi. Klasa S0 obejmuje każdą substancję farmakologiczną, której nie ujęto w dalszych sekcjach listy i której żaden organ regulacyjny nie dopuścił do stosowania u ludzi — także wtedy, gdy lista nie wymienia jej z nazwy. Inaczej jest z zarejestrowanymi analogami GLP-1: semaglutyd i tirzepatyd nie są zabronione, a Światowa Agencja Antydopingowa obejmuje je Programem Monitorującym.
Przepisy antydopingowe nie ograniczają się przy tym do zawodowców: w Polsce Lista Zabroniona obowiązuje za pośrednictwem Polskiej Agencji Antydopingowej (POLADA), a kontroli podlegają również zawodnicy amatorscy startujący w zawodach objętych tymi przepisami. Zawodnik zarejestrowany w systemie ADAMS powinien każdorazowo zweryfikować aktualnie obowiązującą wersję Listy Zabronionej oraz Programu Monitorującego, zamiast opierać się na informacjach z artykułów — również z tego.
Najczęściej zadawane pytania
Czym retatrutyd różni się od semaglutydu i tirzepatydu?
Liczbą aktywowanych receptorów i statusem. Semaglutyd działa na receptor GLP-1, tirzepatyd na GLP-1 i GIP, retatrutyd dodatkowo na receptor glukagonu — co wiąże się ze zwiększeniem wydatkowania energii. Dwie pierwsze cząsteczki są substancjami czynnymi zarejestrowanych leków; retatrutyd nie ma rejestracji nigdzie.
Czy retatrutyd jest lekiem na otyłość?
Nie. To związek na etapie badań klinicznych. Nie posiada dopuszczenia do obrotu, zatwierdzonych wskazań ani charakterystyki produktu leczniczego. Badania fazy III, rozstrzygające o ewentualnej rejestracji, pozostają w toku.
Czy retatrutyd przebadano na ponad 3000 osób?
Nie. Dwa opublikowane badania fazy II objęły łącznie 619 uczestników — 338 w badaniu dotyczącym otyłości i 281 w badaniu dotyczącym cukrzycy typu 2. Liczba „ponad 3000″ nie znajduje pokrycia w opublikowanych danych.
Jakie działania niepożądane odnotowano w badaniach?
Najczęstsze dotyczyły przewodu pokarmowego, zależały od dawki i były w większości łagodne do umiarkowanych. Odnotowano również zależny od dawki wzrost częstości akcji serca, osiągający szczyt około 24. tygodnia obserwacji — sygnał spójny z komponentem glukagonowym cząsteczki.
Dlaczego artykuł nie podaje dawek?
Ponieważ retatrutyd nie przeszedł procesu rejestracyjnego, w ramach którego ustala się dawkowanie. Wartości stosowane w badaniach fazy II służyły doborowi dawki w warunkach nadzoru medycznego i nie stanowią zaleceń.
Podsumowanie
Retatrutyd (LY3437943) to peptyd zaprojektowany jako potrójny agonista receptorów GLP-1, GIP oraz glukagonu — i to trzeci z nich stanowi jego rzeczywisty wyróżnik, łącząc hamowanie łaknienia ze zwiększeniem wydatkowania energii. W badaniu fazy II obejmującym 338 uczestników z otyłością średnia zmiana masy ciała po 48 tygodniach wyniosła od −8,7% do −24,2% w kolejnych grupach dawek, wobec −2,1% w grupie placebo; równolegle odnotowano zależny od dawki wzrost częstości akcji serca. Drugie badanie fazy II objęło 281 uczestników z cukrzycą typu 2, z aktywnym komparatorem. Łącznie daje to 619 uczestników — a nie ponad 3000, jak bywa powtarzane. Najistotniejsze pozostaje jednak rozróżnienie statusu: w odróżnieniu od semaglutydu i tirzepatydu retatrutyd nie jest zarejestrowanym lekiem w żadnej jurysdykcji, nie ma ustalonego dawkowania ani zakończonych badań fazy III. Materiał o statusie badawczym jest przy tym jeszcze innym bytem niż substancja podawana w badaniu klinicznym — dane skuteczności uzyskane w warunkach nadzoru medycznego nie przenoszą się poza te warunki.
Dokumentacja produktowa
Karty materiałów badawczych wraz z dokumentacją analityczną partii: TRIPLE G — fiolka, TRIPLE G — aplikator. Pozostałe analogi inkretynowe zebrano w kategorii peptydów badanych w modelach metabolizmu lipidów. Materiały przeznaczone wyłącznie do zastosowań badawczych.
Bibliografia
- Jastreboff AM, Kaplan LM, Frías JP, i wsp. Triple-Hormone-Receptor Agonist Retatrutide for Obesity — A Phase 2 Trial. N Engl J Med. 2023;389(6):514-526. PMID: 37366315
- Rosenstock J, Frías J, Jastreboff AM, i wsp. Retatrutide, a GIP, GLP-1 and glucagon receptor agonist, for people with type 2 diabetes: a randomised, double-blind, placebo and active-controlled, parallel-group, phase 2 trial conducted in the USA. Lancet. 2023;402(10401):529-544. PMID: 37385280
- Jakubowska A, le Roux CW, Viljoen A. The Road towards Triple Agonists: Glucagon-Like Peptide 1, Glucose-Dependent Insulinotropic Polypeptide and Glucagon Receptor — An Update. Endocrinol Metab (Seoul). 2024;39(1):12-22. PMID: 38356208
- Sidrak WR, Kalra S, Kalhan A. Approved and Emerging Hormone-Based Anti-Obesity Medications: A Review Article. Indian J Endocrinol Metab. 2024;28(5):445-460. PMID: 39676791
- Coskun T, Sloop KW, Loghin C, i wsp. LY3298176, a novel dual GIP and GLP-1 receptor agonist for the treatment of type 2 diabetes mellitus: From discovery to clinical proof of concept. Mol Metab. 2018;18:3-14. PMID: 30473097
- Drucker DJ. Mechanisms of Action and Therapeutic Application of Glucagon-like Peptide-1. Cell Metab. 2018;27(4):740-756. PMID: 29617641
- Drucker DJ. GLP-1 physiology informs the pharmacotherapy of obesity. Mol Metab. 2022;57:101351. PMID: 34626851
- Jastreboff AM, Aronne LJ, Ahmad NN, i wsp. Tirzepatide Once Weekly for the Treatment of Obesity. N Engl J Med. 2022;387(3):205-216. PMID: 35658024
- Wilding JPH, Batterham RL, Calanna S, i wsp. Once-Weekly Semaglutide in Adults with Overweight or Obesity. N Engl J Med. 2021;384(11):989-1002. PMID: 33567185
- Lincoff AM, Brown-Frandsen K, Colhoun HM, i wsp. Semaglutide and Cardiovascular Outcomes in Obesity without Diabetes. N Engl J Med. 2023;389(24):2221-2232. PMID: 37952131