Lista Zabroniona WADA i POLADA a związki badawcze

Wokół przepisów antydopingowych narosło kilka trwałych nieporozumień. Najczęstsze brzmi: to dotyczy tylko zawodowców. Drugie, subtelniejsze i częstsze wśród osób lepiej zorientowanych: skoro substancja jest monitorowana przez WADA, to jest zabroniona. Oba są nieprawdziwe, a drugie prowadzi do błędów w obie strony.

Ta strona porządkuje, czym jest Lista Zabroniona, kto jej podlega, jakie kategorie mają znaczenie dla substancji omawianych na tym blogu oraz na czym polega różnica między zakazem a monitorowaniem.

Czym jest Lista Zabroniona i kto jej podlega

Lista Zabroniona to międzynarodowy standard wydawany przez Światową Agencję Antydopingową (WADA), aktualizowany corocznie i wchodzący w życie 1 stycznia. Określa substancje i metody zabronione — z podziałem na zabronione przez cały czas oraz zabronione wyłącznie podczas zawodów.

Nie tylko zawodowcy

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Przepisom antydopingowym podlega każdy zawodnik objęty regulaminem organizacji, która przyjęła Światowy Kodeks Antydopingowy — w tym zawodnicy amatorscy startujący w zawodach objętych tymi przepisami. Obejmuje to również sporty, w których udział amatorów jest regułą: biegi masowe, triatlon, zawody sylwetkowe, sporty siłowe.

W Polsce przepisy stosuje Polska Agencja Antydopingowa (POLADA), działająca na podstawie ustawy z 21 kwietnia 2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie. Kontrola może być przeprowadzona podczas zawodów i poza zawodami.

Zakaz a monitorowanie — różnica, której najczęściej się nie dostrzega

Obok Listy Zabronionej WADA prowadzi Program Monitorujący. Są to dwa odrębne dokumenty o odmiennych skutkach prawnych, a ich mylenie prowadzi do błędnych wniosków w obu kierunkach.

Przykład: analogi GLP-1

To najlepszy przykład tej różnicy i zarazem najczęstsze źródło pomyłek.

Semaglutyd znajduje się w Programie Monitorującym WADA od 2024 roku. Tirzepatyd został do niego włączony z dniem 1 stycznia 2026 roku. W obu przypadkach oznacza to, że laboratoria śledzą markery tych substancji w próbkach pobranych podczas zawodów i poza zawodami, aby rozpoznać skalę i wzorce ich stosowania.

Nie oznacza to jednak zakazu. Agoniści receptora GLP-1 nie figurują na Liście Zabronionej, są dopuszczalni podczas zawodów i poza zawodami, a ich stosowanie nie wymaga wyłączenia dla celów terapeutycznych.

Obecność w Programie Monitorującym bywa natomiast interpretowana jako sygnał — i taka interpretacja jest częściowo uzasadniona. Włączenie substancji do monitorowania oznacza, że WADA zbiera dane, które mogą w przyszłości posłużyć do podjęcia decyzji o wpisaniu jej na Listę Zabronioną. Status monitorowany jest więc stanem przejściowym, nie trwałym zapewnieniem. Aktualny status należy każdorazowo weryfikować w obowiązującej wersji dokumentów.

Kategorie istotne dla tego katalogu

S0 — substancje niezatwierdzone

Kategoria domykająca. Obejmuje substancje farmakologiczne, które nie zostały zatwierdzone przez żaden organ regulacyjny do stosowania u ludzi — na przykład związki znajdujące się w fazie przedklinicznej, w toku badań lub wycofane z rozwoju. Zabronione przez cały czas.

Przykład z katalogu: BPC-157, wymieniony z nazwy na liście obowiązującej od 2022 roku.

S1.2 — inne środki anaboliczne

Obejmuje selektywne modulatory receptora androgenowego (SARM), a także klenbuterol i tibolon. Zabronione przez cały czas.

Przykłady z katalogu: RAD-140, LGD-4033, YK-11, ostaryna, S-4. Metody wykrywania tej grupy są opracowane i stosowane rutynowo (Thevis i Schänzer, 2018, PMID 28137616).

S2 — hormony peptydowe, czynniki wzrostu, substancje pokrewne i mimetyki

Obejmuje między innymi erytropoetynę i jej pochodne, hormon wzrostu wraz z fragmentami i czynnikami uwalniającymi, insulinopodobne czynniki wzrostu oraz sekretagogi hormonu wzrostu. Zabronione przez cały czas.

Przykłady z katalogu: sekretagogi GH (CJC-1295, GHRP-2, GHRP-6, ipamorelina, heksarelina, MK-677), IGF-1 i jego analogi, fragmenty hGH oraz TB-500 i tymozyna β-4. Metody wykrywania TB-500 opisano w piśmiennictwie analitycznym (Ho i wsp., 2012, PMID 23084823).

S4.4 — modulatory metaboliczne

Obejmuje agonistów receptora PPARδ oraz aktywatory kinazy AMPK i pokrewne modulatory metaboliczne. Zabronione przez cały czas.

Przykłady z katalogu: GW-501516 (kardaryna), SR-9009 i SR-9011. Opisano przypadek zatrucia po jednoczesnej ekspozycji na modulator metaboliczny i SARM, z pełną dokumentacją kliniczną i analityczną (Kintz i wsp., 2021, PMID 34678947).

S6 — stymulanty

Kategoria o odmiennej konstrukcji: stymulanty są zabronione wyłącznie podczas zawodów, a wewnątrz kategorii wyróżnia się substancje niespecyficzne i specyficzne.

Przykłady z katalogu: fenylopiracetam (pod nazwą międzynarodową fonturacetam, historycznie karfedon — na liście od 1998 roku), modafinil, bromantan. Zagadnienie nieautoryzowanych składników preparatów nootropowych i ich potencjału dopingowego omówiono osobno (Jędrejko i wsp., 2023, PMID 37357012).

Zestawienie zbiorcze

Zastrzeżenie: zestawienie ma charakter orientacyjny i odzwierciedla stan na dzień publikacji. Lista Zabroniona jest aktualizowana corocznie, a status pojedynczych substancji ulega zmianom — obowiązuje wyłącznie treść aktualnej wersji dokumentu.

Klauzula ogólna — brak nazwy nie oznacza dopuszczenia

To zasada, którą pomija się najczęściej i która czyni powyższą tabelę niewystarczającą jako jedyne źródło.

Zakaz obejmuje nie tylko substancje wymienione z nazwy, lecz również substancje o podobnej strukturze chemicznej lub podobnym działaniu biologicznym. Konstrukcja ta ma zapobiegać obchodzeniu przepisów przez wprowadzanie nowych pochodnych.

Praktyczna konsekwencja: twierdzenie „nie ma tego na liście” nie jest argumentem obronnym. Nowy analog związku z kategorii S1.2 pozostaje zabroniony, mimo że nie został jeszcze wymieniony z nazwy. Tę samą logikę odzwierciedla istnienie kategorii S0, obejmującej wszystkie substancje niezatwierdzone przez jakikolwiek organ regulacyjny.

Wyłączenie dla celów terapeutycznych

Zawodnik wymagający leczenia substancją znajdującą się na Liście Zabronionej może ubiegać się o wyłączenie dla celów terapeutycznych (TUE), na warunkach określonych w Międzynarodowym Standardzie dotyczącym Wyłączeń dla Celów Terapeutycznych.

Warunki obejmują między innymi wykazanie, że substancja jest niezbędna w leczeniu rozpoznanego stanu, że nie istnieje rozsądna alternatywa terapeutyczna oraz że jej stosowanie nie wywoła efektu wykraczającego poza przywrócenie normalnego stanu zdrowia.

Z tych warunków wynika ograniczenie rozstrzygające dla omawianych związków badawczych: wyłączenie dotyczy leczenia produktem leczniczym przepisanym przez lekarza. Substancja bez rejestracji w żadnej jurysdykcji nie jest stosowana w leczeniu w rozumieniu tych przepisów, więc nie istnieje ścieżka uzyskania dla niej wyłączenia. Dotyczy to wszystkich związków z kategorii S0 oraz zdecydowanej większości omawianych na tym blogu.

Co oznacza wynik pozytywny

Wykrycie substancji zabronionej uruchamia procedurę, której zasadą jest odpowiedzialność obiektywna: za obecność substancji w organizmie odpowiada zawodnik, niezależnie od tego, czy przyjęcie było umyślne.

Ma to bezpośredni związek z jakością preparatów. W analizie opublikowanej w JAMA spośród 44 produktów sprzedawanych jako SARM tylko 52% zawierało jakikolwiek SARM, a 39% zawierało inny niezatwierdzony lek (Van Wagoner i wsp., 2017, PMID 29183075). Europejska sieć laboratoriów urzędowych potwierdziła obecność SARM-ów, modulatorów metabolicznych i sekretagogów hormonu wzrostu w preparatach podejrzewanych o nielegalne pochodzenie (Barrios i wsp., 2025, PMID 40551438).

Do tego dochodzi czułość metod. Badanie profili eliminacji po podaniu bardzo małych ilości LGD-4033 pokazuje, że wykrywalność nie wymaga znacznej ekspozycji (Wagener i wsp., 2022, PMID 34734312). Z zestawienia obu tych faktów wynika wniosek istotny dla zawodnika: naruszenie przepisów może wynikać z zanieczyszczenia preparatu, a ilość wystarczająca do wykrycia bywa znikoma.

Warto też odnotować, że ośrodki badań antydopingowych prowadzą prace nad związkami jeszcze niewymienionymi na liście — czego przykładem jest badanie metabolizmu RU58841 u ludzi, przeprowadzone w ośrodku monitorującym nowe środki dopingujące (Okutan i wsp., 2026, PMID 42615108).

Najczęściej zadawane pytania

Czy przepisy antydopingowe dotyczą amatorów?
Tak, jeżeli zawodnik startuje w zawodach organizacji, która przyjęła Światowy Kodeks Antydopingowy. Obejmuje to również sporty o dominującym udziale amatorów. W Polsce przepisy stosuje POLADA.

Czy substancja z Programu Monitorującego jest zabroniona?
Nie. Program Monitorujący i Lista Zabroniona to dwa odrębne dokumenty. Wykrycie substancji monitorowanej nie stanowi naruszenia przepisów. Monitorowanie służy rozpoznaniu wzorców stosowania i może w przyszłości doprowadzić do wpisania substancji na Listę Zabronioną.

Czy semaglutyd jest zabroniony w sporcie?
Nie. Agoniści receptora GLP-1 nie figurują na Liście Zabronionej. Semaglutyd znajduje się w Programie Monitorującym od 2024 roku, a tirzepatyd od 1 stycznia 2026 roku — co oznacza śledzenie wzorców stosowania, nie zakaz.

Czy brak substancji na liście oznacza, że wolno ją stosować?
Nie. Obowiązuje klauzula obejmująca substancje o podobnej strukturze chemicznej lub podobnym działaniu biologicznym, a kategoria S0 obejmuje wszystkie substancje niezatwierdzone przez jakikolwiek organ regulacyjny.

Czy można uzyskać wyłączenie terapeutyczne na odczynnik badawczy?
Nie. Wyłączenie dotyczy leczenia produktem leczniczym przepisanym przez lekarza. Substancja bez rejestracji w jakiejkolwiek jurysdykcji nie spełnia warunków tej procedury.

Podsumowanie

Lista Zabroniona WADA obowiązuje każdego zawodnika objętego regulaminem organizacji, która przyjęła Światowy Kodeks Antydopingowy — również amatora — a w Polsce przepisy stosuje POLADA. Odrębnym dokumentem jest Program Monitorujący, którego mylenie z Listą Zabronioną prowadzi do błędów w obie strony: wykrycie substancji monitorowanej nie stanowi naruszenia, choć obecność w programie sygnalizuje, że WADA zbiera dane mogące posłużyć do podjęcia przyszłej decyzji. Analogi GLP-1 są tego najlepszym przykładem — semaglutyd jest monitorowany od 2024 roku, tirzepatyd od 1 stycznia 2026 i żaden z nich nie jest zabroniony. Dla katalogu materiałów badawczych istotne pozostaje pięć kategorii: S0 dla substancji niezatwierdzonych, S1.2 dla SARM-ów, S2 dla peptydów i sekretagogów hormonu wzrostu, S4.4 dla modulatorów metabolicznych oraz S6 dla stymulantów; tylko ta ostatnia kategoria jest zabroniona wyłącznie podczas zawodów. Rozstrzygająca jest przy tym klauzula ogólna: zakaz obejmuje także substancje o podobnej strukturze lub podobnym działaniu, więc brak nazwy na liście nie jest argumentem obronnym. Dla związków bez rejestracji nie istnieje ścieżka wyłączenia terapeutycznego, a przy obowiązującej zasadzie odpowiedzialności obiektywnej naruszenie może wynikać z zanieczyszczenia preparatu.

Źródła

Dokumenty

1. Światowy Kodeks Antydopingowy (World Anti-Doping Code), WADA.
2. Lista Substancji i Metod Zabronionych (Prohibited List) — Międzynarodowy Standard WADA, obowiązująca wersja.
3. Program Monitorujący (Monitoring Program) — WADA, obowiązująca wersja.
4. Międzynarodowy Standard dotyczący Wyłączeń dla Celów Terapeutycznych (ISTUE), WADA.
5. Ustawa z dnia 21 kwietnia 2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie.

Piśmiennictwo

6. Thevis M, Schänzer W. Detection of SARMs in doping control analysis. Mol Cell Endocrinol. 2018;464:34–45. PMID: 28137616
7. Ho EN, Kwok WH, Lau MY, i wsp. Doping control analysis of TB-500, a synthetic version of an active region of thymosin beta(4). J Chromatogr A. 2012;1265:57–69. PMID: 23084823
8. Kintz P, Gheddar L, Paradis C, i wsp. Peroxisome Proliferator-Activated Receptor Delta Agonist (PPAR-delta) and Selective Androgen Receptor Modulator (SARM) Abuse. Toxics. 2021;9(10):251. PMID: 34678947
9. Jędrejko K, Catlin O, Stewart T, Anderson A, Muszyńska B, Catlin DH. Unauthorized ingredients in „nootropic” dietary supplements: A review of the history, pharmacology, prevalence, international regulations, and potential as doping agents. Drug Test Anal. 2023;15(8):803–839. PMID: 37357012
10. Van Wagoner RM, Eichner A, Bhasin S, Deuster PA, Eichner D. Chemical Composition and Labeling of Substances Marketed as Selective Androgen Receptor Modulators and Sold via the Internet. JAMA. 2017;318(20):2004–2010. PMID: 29183075
11. Barrios MM, Deconinck E, Vanhee C, i wsp. SARMs, Metabolic Modulators and Growth Hormone Secretagogues in Suspected Illegal Medicines, Bought as Sport Performance Enhancers. Drug Test Anal. 2025;17(10):2078–2085. PMID: 40551438
12. Wagener F, Guddat S, Görgens C, i wsp. Investigations into the elimination profiles and metabolite ratios of micro-dosed selective androgen receptor modulator LGD-4033 for doping control purposes. Anal Bioanal Chem. 2022;414(2):1151–1162. PMID: 34734312
13. Okutan A, Krug O, Füßhöller G, Piper T, Thevis M. Investigation Into the Metabolism and Elimination Behavior of RU 58841, and Its Influence on the Steroid Profile in Humans. Biomed Chromatogr. 2026;40(10):e70602. PMID: 42615108