Przejdź do treści
Black Week: -20% na wszystko z kodem BLACK

Wyszukiwarka

Czego szukasz?

Wpisz co najmniej 2 znaki, aby zobaczyć podpowiedzi.

Nootropiki Marek Wawrzyk

Substancje Nootropowe – czym są i kiedy je stosować?

Pod hasłem „nootropiki" mieści się dziś kilkanaście grup związków o zupełnie różnym pochodzeniu, mechanizmie i — co w praktyce najważniejsze — o zupełnie różnym statusie prawnym.

Probówki laboratoryjne

Pod hasłem „nootropiki” mieści się dziś kilkanaście grup związków o zupełnie różnym pochodzeniu, mechanizmie i — co w praktyce najważniejsze — o zupełnie różnym statusie prawnym. W tym samym zdaniu potrafią pojawić się kofeina, lek wydawany z przepisu lekarza i związek, który nie ma dopuszczenia do obrotu w żadnej postaci. To nie są równorzędne kategorie i traktowanie ich łącznie prowadzi do błędów.

Ten artykuł porządkuje klaster: czym nootropiki są w sensie ścisłym, jak dzielą się mechanizmy, co pokazują dane u zdrowych ludzi oraz — najobszerniej — jak wygląda mapa statusu regulacyjnego w Unii Europejskiej. Nie zawiera dawek, schematów łączenia ani sugestii stosowania.

Czym są nootropiki — definicja i jej granice

Termin ukuł w latach 70. rumuński farmakolog Corneliu Giurgea, opisując nim związki o określonym profilu: poprawiające procesy uczenia się i pamięci, chroniące mózg, pozbawione typowego działania psychostymulującego i charakteryzujące się niską toksycznością. Klasycznym przedstawicielem tak rozumianej grupy był piracetam, a farmakologię całej rodziny opisano w obszernym przeglądzie (Gouliaev i Senning, 1994, PMID 8061686).

W obiegu potocznym definicja rozjechała się z pierwotną. Dzisiaj „nootropikiem” bywa nazywany dowolny związek, po którym ktoś spodziewa się lepszej pracy umysłowej — w tym silne stymulanty, które kryterium Giurgei wprost wykluczało. Warto o tym pamiętać, czytając zestawienia, w których obok siebie stoją L-teanina i substancje o działaniu amfetaminopodobnym.

Status prawny — pięć grup, nie jedna

To jest najważniejsza część tego artykułu. Poniższa tabela porządkuje sytuację w Unii Europejskiej. Grupy różnią się nie stopniem ryzyka, lecz podstawą prawną obrotu — a to dwie różne rzeczy.

Grupa Przykłady Status w UE
Składniki żywności o ustalonym statusie kofeina, L-teanina, cholina, Alpha-GPC dopuszczone do obrotu żywnościowego; Alpha-GPC oceniony przez EFSA jako nowa żywność
Produkty lecznicze piracetam (Nootropil, Memotropil), modafinil, cholina alfoscerate (Gliatilin®, Delecit®) rejestracja krajowa, wydawane z przepisu lekarza, wskazania ściśle określone
Substancje bez autoryzacji huperzyna A, fenylopiracetam, aniracetam, noopept, fenibut, bromantan, sulbutiamina brak autoryzacji jako żywność i brak rejestracji jako lek w UE
Surowce roślinne o statusie spornym kava (Piper methysticum) brak w unijnej liście nowej żywności; wycofania i ograniczenia w części państw
Odczynniki badawcze Semax, Selank, Dihexa, NSI-189 Research Use Only — bez zastosowania u ludzi

Trzy uwagi, bez których ta tabela bywa źle czytana.

Po pierwsze — „lek” nie znaczy „mocniejszy suplement”. Piracetam jest w Polsce zarejestrowanym produktem leczniczym wydawanym z przepisu lekarza, ale jego wskazania rejestracyjne są wąskie: mioklonie pochodzenia korowego, zaburzenia dyslektyczne u dzieci w połączeniu z terapią logopedyczną oraz zawroty głowy. Poprawa pamięci u zdrowej osoby dorosłej nie jest wskazaniem rejestracyjnym — mimo że to właśnie z tym zastosowaniem nazwa „piracetam” kojarzy się najczęściej.

Po drugie — ta sama cząsteczka bywa w dwóch grupach naraz. Alpha-GPC występuje jednocześnie jako składnik żywności i jako substancja czynna produktu leczniczego. Rozstrzyga postać handlowa i poziom stosowania, nie sama nazwa. Rozwijamy ten wątek w osobnym materiale o Alpha-GPC.

Po trzecie — brak autoryzacji to nie formalność. Oznacza, że żaden organ nie ocenił bezpieczeństwa danego składnika dla zastosowania spożywczego, a więc nie istnieje ustalony poziom, przy którym uznano go za bezpieczny. Nie jest to równoznaczne ze stwierdzeniem szkodliwości — jest to stwierdzenie braku oceny.

Mechanizmy — jak dzielą się nootropiki

Cholinergiczne

Najliczniejsza i najlepiej opisana grupa. Działa przez układ acetylocholiny — neuroprzekaźnika zaangażowanego w kodowanie pamięci i utrzymanie uwagi. Dzieli się na dwa podejścia o odwrotnej logice:

  • Prekursory choliny — dostarczają substratu do syntezy acetylocholiny. Należą tu Alpha-GPC i cytykolina (CDP-cholina), których profile omówiono w przeglądach poświęconych suplementacji choliną (Kansakar i wsp., 2023, PMID 36950691).
  • Inhibitory acetylocholinoesterazy — nie dostarczają substratu, lecz hamują enzym rozkładający acetylocholinę. Należy tu huperzyna A, oceniana w przeglądzie Cochrane w kontekście choroby Alzheimera (Li i wsp., 2008, PMID 18425924).

Racetamy i modulatory receptorów AMPA

Rodzina wywodząca się strukturalnie z piracetamu. Część jej przedstawicieli działa jako modulatory receptorów AMPA, uczestniczących w przekaźnictwie glutaminianergicznym — mechanizm ten opisano dla aniracetamu w badaniach na receptorach rekombinowanych (Johansen i wsp., 1995, PMID 7476926). Związek między racetamami a układem cholinergicznym omówiono osobno (Pepeu i Spignoli, 1989, PMID 2694231). Szczegóły tej grupy opisujemy przy okazji formuły łączącej fenylopiracetam, aniracetam i Alpha-GPC.

Stymulanty i eugeroiki

Grupa wykluczona przez pierwotną definicję Giurgei, dziś zaliczana do nootropików najczęściej. Obejmuje kofeinę, modafinil oraz związki o działaniu dopaminergicznym. Charakteryzuje ją mechanizm pobudzenia ośrodkowego, a nie modulacji procesów pamięciowych.

Roślinne i adaptogenne

Ekstrakty roślinne o zróżnicowanym profilu — od L-teaniny z liści herbaty po kawalaktony z kavy. Grupa najbardziej niejednorodna pod względem jakości dowodów i statusu regulacyjnego.

Mitochondrialne

Związki oddziałujące na metabolizm energetyczny komórki, nie na przekaźnictwo synaptyczne. Należy tu błękit metylenowy, dla którego opisano wpływ na funkcję mitochondriów i szlaki neuroprotekcyjne w modelach przedklinicznych (Tucker i wsp., 2018, PMID 28840449). Emoksypinę, przeciwutleniacz z bursztynianem zarejestrowany jako lek w Rosji, omawiamy w osobnym wpisie o emoksypinie (Mexidol).

Peptydy nootropowe — Semax, Selank, DSIP i pokrewne

Peptydy nootropowe odróżnia od racetamów i związków cholinergicznych już budowa: to krótkie łańcuchy aminokwasów, a nie małe cząsteczki. Zarejestrowane w Rosji preparaty z tej grupy mają postać kropli lub roztworu do nosa, nie tabletek. Inne jest też źródło danych. Większość badań pochodzi z kilku rosyjskich ośrodków, często z zespołów samych twórców, a niezależnych powtórzeń jest niewiele.

  • Semax — fragment hormonu ACTH z doczepionym tripeptydem Pro-Gly-Pro, zarejestrowany w Rosji od 1994 roku, dziś wydawany tam na receptę. Modele zwierzęce opisują jego wpływ na BDNF, a u zdrowych ludzi badano go wyłącznie metodą fMRI. Szczegóły, także o pochodnych N-Acetyl Semax i Adamax: Semax — mechanizm i stan dowodów.
  • Selank — tuftsyna, czyli fragment przeciwciał, wydłużona o ten sam tripeptyd. W Rosji to lek bez recepty, a w trzech tamtejszych badaniach klinicznych porównywano go z benzodiazepinami albo dodawano do nich, zawsze bez grupy placebo. Więcej, również o N-Acetyl Selanku i Adalanku: Selank — mechanizm i stan dowodów.
  • DSIP — peptyd indukujący sen delta, wyizolowany w 1977 roku. Niezależne badania nie potwierdziły klinicznie istotnego wpływu na sen, a genu ani receptora nie zidentyfikowano. Jest substancją czynną rosyjskiego leku Deltaran, zarejestrowanego do terapii skojarzonej stanów stresowych i alkoholowego zespołu abstynencyjnego. Szczegóły: DSIP — peptyd snu delta.

Do tej grupy zalicza się też Cortagen, tetrapeptyd Ala-Glu-Asp-Pro z tej samej szkoły „peptydów-bioregulatorów” co Epitalon. Opisują go głównie badania na zwierzętach i komórkach (Kazakova i wsp., 2002, PMID 12447482). Całą rodzinę i jakość jej dowodów omawiamy w osobnym wpisie o Cortagenie i peptydach-bioregulatorach. Dihexa to z kolei pochodna angiotensyny IV o innym rodowodzie. W 2025 roku czasopismo Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics wycofało trzy prace jej twórców, w tym opis mechanizmu działania (Benoist i wsp., 2014, PMID 25187433). Praca o działaniu prokognitywnym ma od 2021 roku notę o wątpliwościach (McCoy i wsp., 2013, PMID 23055539).

W Unii Europejskiej i w USA żaden z tych peptydów nie jest lekiem, a te, które oferujemy, są odczynnikami badawczymi przeznaczonymi wyłącznie do badań laboratoryjnych. Rosyjskie rejestracje Semaxu, Selanku i DSIP wyłączają je z klasy S0 Listy WADA, lecz nie przesądzają o dopuszczeniu w sporcie, więc status każdego omawiamy osobno. Pochodne bez rejestracji w żadnym kraju, takie jak warianty N-acetylowane, Adamax czy Adalank, są w sporcie zakazane w każdym czasie.

Co pokazują dane u zdrowych ludzi

Tu warto oddzielić dwie sytuacje, które w materiałach marketingowych zlewają się w jedną: dane z populacji klinicznych (osoby z rozpoznaniem, u których funkcja poznawcza jest obniżona) i dane u osób zdrowych. Poprawa u pierwszych nie przenosi się automatycznie na drugich.

Dla najlepiej przebadanych substancji z tej kategorii wykonano serię metaanaliz oceniających wpływ pojedynczego podania na funkcje poznawcze u zdrowych dorosłych — objęły modafinil, metylofenidat i D-amfetaminę (Roberts i wsp., 2020, PMID 32709551). Wcześniejszy przegląd systematyczny dotyczył modafinilu u osób niepozbawionych snu (Battleday i Brem, 2015, PMID 26381811). Wnioski z tego piśmiennictwa są znacznie ostrożniejsze niż obraz utrwalony w kulturze popularnej — efekty bywają niewielkie, zależne od zadania i od wyjściowego poziomu wykonania.

Osobno przeprowadzono przegląd systematyczny dotyczący stosowania środków poprawiających funkcje poznawcze przez studentów (Sharif i wsp., 2021, PMID 33802176). Tę populację omawiamy szerzej w materiale o substancjach nootropowych w kontekście nauki.

Najlepiej udokumentowanym połączeniem z tej kategorii pozostaje kofeina z L-teaniną, dla której dostępny jest przegląd systematyczny z metaanalizą badań randomizowanych (Payne i wsp., 2025, PMID 40314930), oparty na wcześniejszych obserwacjach dotyczących uwagi i nastroju (Owen i wsp., 2008, PMID 18681988). Jest to jednocześnie połączenie o najmniej problematycznym statusie regulacyjnym — oba składniki należą do pierwszej grupy z tabeli.

Co faktycznie znajduje się w produkcie

Przy tej kategorii kwestia zgodności składu z etykietą nie jest marginesem, lecz jednym z głównych problemów.

W analizie opublikowanej w Neurology Clinical Practice zbadano produkty sprzedawane jako preparaty wspomagające funkcje poznawcze i wykryto w nich pięć niezatwierdzonych substancji leczniczych — w tym omiberacetam, winpocetynę, fenibut i pikamilon — w części przypadków w ilościach odbiegających od deklarowanych, a w części bez deklaracji na etykiecie (Cohen i wsp., 2021, PMID 34484905).

Szerszy obraz daje przegląd poświęcony nieautoryzowanym składnikom preparatów nootropowych, obejmujący historię tej grupy, farmakologię, rozpowszechnienie, regulacje międzynarodowe oraz potencjał dopingowy (Jędrejko i wsp., 2023, PMID 37357012). Odrębne opracowanie analizuje zafałszowania preparatów „brain health” przez dodatek substancji leczniczych (Paiva i wsp., 2024, PMID 38540898).

Wniosek praktyczny jest taki sam jak w innych kategoriach o słabym nadzorze: o tożsamości materiału rozstrzyga dokumentacja analityczna partii, a nie nazwa na opakowaniu.

Nota antydopingowa

Część związków z tej kategorii figuruje na Liście Zabronionej WADA. Dotyczy to między innymi fenylopiracetamu (pod nazwą fonturacetam, historycznie karfedon), modafinilu oraz bromantanu — wszystkie w kategorii S6, stymulanty. Przepisy antydopingowe nie ograniczają się do zawodowców: w Polsce Lista Zabroniona obowiązuje za pośrednictwem Polskiej Agencji Antydopingowej (POLADA), a kontroli podlegają również zawodnicy amatorscy startujący w zawodach objętych tymi przepisami.

Obowiązuje przy tym klauzula ogólna — brak wymienienia związku z nazwy nie oznacza dopuszczenia, ponieważ zakaz obejmuje także substancje o podobnej strukturze chemicznej lub podobnym działaniu biologicznym. Aktualny status należy każdorazowo zweryfikować w obowiązującej wersji Listy Zabronionej.

Gdzie szukać szczegółów

Ten artykuł pełni rolę mapy. Poszczególne wątki rozwijamy osobno:

  • Alpha-GPC — monografia pojedynczego związku: mechanizm cholinergiczny, różnica względem cytykoliny, podwójny status regulacyjny.
  • Fenylopiracetam, aniracetam i Alpha-GPC — racetamy i przykład formuły, w której składniki należą do różnych grup regulacyjnych.
  • Nootropiki a nauka — kava, huperzyna, sulbutiamina i błękit metylenowy; dane dotyczące populacji studenckiej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wszystkie nootropiki to suplementy diety?

Nie. W tej kategorii mieszczą się jednocześnie składniki żywności o ustalonym statusie, zarejestrowane produkty lecznicze wydawane z przepisu lekarza, substancje bez jakiejkolwiek autoryzacji oraz odczynniki badawcze. Są to cztery różne podstawy prawne obrotu.

Czy piracetam poprawia pamięć u zdrowych osób?

Piracetam jest w Polsce zarejestrowanym lekiem, lecz jego wskazania rejestracyjne obejmują mioklonie pochodzenia korowego, zaburzenia dyslektyczne u dzieci w połączeniu z terapią logopedyczną oraz zawroty głowy. Poprawa pamięci u zdrowej osoby dorosłej nie należy do wskazań rejestracyjnych.

Co oznacza, że składnik nie ma autoryzacji jako żywność?

Że żaden organ nie ocenił jego bezpieczeństwa dla zastosowania spożywczego i nie ustalono poziomu uznanego za bezpieczny. Nie jest to stwierdzenie szkodliwości, lecz stwierdzenie braku oceny.

Czy nootropiki są wykrywane w kontroli antydopingowej?

Tak. Fenylopiracetam (fonturacetam), modafinil i bromantan figurują na Liście Zabronionej WADA w kategorii S6. Obowiązuje ponadto klauzula obejmująca substancje o podobnej strukturze lub podobnym działaniu.

Dlaczego artykuł nie podaje dawek ani sposobów łączenia?

Ponieważ dla znacznej części omawianych substancji nie istnieje ustalone dawkowanie — jego wyznaczenie jest wynikiem procesu rejestracyjnego, którego te związki nie przeszły. Dla pozostałych rozstrzygają warunki dopuszczenia właściwe dla ich kategorii, a nie zestawienie w artykule.

Podsumowanie

Nootropiki nie są jednorodną kategorią i największe nieporozumienia biorą się właśnie z traktowania ich jak jednej grupy. W Unii Europejskiej mieszczą się tu co najmniej cztery odrębne podstawy prawne obrotu — od składników żywności o ustalonym statusie, przez zarejestrowane produkty lecznicze wydawane z przepisu lekarza, po substancje bez jakiejkolwiek autoryzacji i odczynniki przeznaczone wyłącznie do badań. Ta sama cząsteczka potrafi należeć do dwóch grup naraz, zależnie od postaci handlowej i poziomu stosowania. Pod względem dowodowym najlepiej udokumentowanym połączeniem pozostaje kofeina z L-teaniną, dla której dostępny jest przegląd systematyczny z metaanalizą badań randomizowanych; dla substancji najczęściej kojarzonych z „poprawą funkcji poznawczych” metaanalizy u zdrowych dorosłych dają wnioski wyraźnie ostrożniejsze niż obraz popularny. Osobnym i realnym problemem tej kategorii pozostaje zgodność składu z etykietą, wielokrotnie dokumentowana w piśmiennictwie analitycznym.

Dokumentacja produktowa

Karty materiałów wraz z dokumentacją analityczną partii dostępne są w kategorii nootropiki dla zaawansowanych. Materiały przeznaczone dla osób dorosłych; część z nich to odczynniki wyłącznie do zastosowań badawczych.

Bibliografia

  1. Gouliaev AH, Senning A. Piracetam and other structurally related nootropics. Brain Res Brain Res Rev. 1994;19(2):180-222. PMID: 8061686
  2. Jędrejko K, Catlin O, Stewart T, Anderson A, Muszyńska B, Catlin DH. Unauthorized ingredients in „nootropic” dietary supplements: A review of the history, pharmacology, prevalence, international regulations, and potential as doping agents. Drug Test Anal. 2023;15(8):803-839. PMID: 37357012
  3. Cohen PA, Avula B, Wang YH, Zakharevich I, Khan I. Five Unapproved Drugs Found in Cognitive Enhancement Supplements. Neurol Clin Pract. 2021;11(3):e303-e307. PMID: 34484905
  4. Paiva R, Correia M, Delerue-Matos C, Amaral JS. Adulteration of Brain Health (Cognitive, Mood, and Sleep Enhancement) Food Supplements by the Addition of Pharmaceutical Drugs: A Comprehensive Review of Analytical Approaches and Trends. Foods. 2024;13(6):908. PMID: 38540898
  5. Roberts CA, Jones A, Sumnall H, Gage SH, Montgomery C. How effective are pharmaceuticals for cognitive enhancement in healthy adults? A series of meta-analyses of cognitive performance during acute administration of modafinil, methylphenidate and D-amphetamine. Eur Neuropsychopharmacol. 2020;38:40-62. PMID: 32709551
  6. Battleday RM, Brem AK. Modafinil for cognitive neuroenhancement in healthy non-sleep-deprived subjects: A systematic review. Eur Neuropsychopharmacol. 2015;25(11):1865-1881. PMID: 26381811
  7. Sharif S, Guirguis A, Fergus S, Schifano F. The Use and Impact of Cognitive Enhancers among University Students: A Systematic Review. Brain Sci. 2021;11(3):355. PMID: 33802176
  8. Payne ER, Aceves-Martins M, Dubost J, Greyling A, de Roos B. Effects of Tea (Camellia sinensis) or its Bioactive Compounds l-Theanine or l-Theanine plus Caffeine on Cognition, Sleep, and Mood in Healthy Participants: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Nutr Rev. 2025;83(10):1873-1891. PMID: 40314930
  9. Owen GN, Parnell H, De Bruin EA, Rycroft JA. The combined effects of L-theanine and caffeine on cognitive performance and mood. Nutr Neurosci. 2008;11(4):193-198. PMID: 18681988
  10. Kansakar U, Trimarco V, Mone P, Varzideh F, Lombardi A, Santulli G. Choline supplements: An update. Front Endocrinol (Lausanne). 2023;14:1148166. PMID: 36950691
  11. Li J, Wu HM, Zhou RL, Liu GJ, Dong BR. Huperzine A for Alzheimer’s disease. Cochrane Database Syst Rev. 2008;(2):CD005592. PMID: 18425924
  12. Johansen TH, Chaudhary A, Verdoorn TA. Interactions among GYKI-52466, cyclothiazide, and aniracetam at recombinant AMPA and kainate receptors. Mol Pharmacol. 1995;48(5):946-955. PMID: 7476926
  13. Pepeu G, Spignoli G. Nootropic drugs and brain cholinergic mechanisms. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry. 1989;13 Suppl:S77-S88. PMID: 2694231
  14. Tucker D, Lu Y, Zhang Q. From Mitochondrial Function to Neuroprotection-an Emerging Role for Methylene Blue. Mol Neurobiol. 2018;55(6):5137-5153. PMID: 28840449
  15. Kazakova TB, Barabanova SV, Khavinson VKh, Glushikhina MS, Parkhomenko EP, Malinin VV, i wsp. In vitro effect of short peptides on expression of interleukin-2 gene in splenocytes. Bull Exp Biol Med. 2002;133(6):614-616. PMID: 12447482
  16. Benoist CC, Kawas LH, Zhu M, Tyson KA, Stillmaker L, Appleyard SM, i wsp. The procognitive and synaptogenic effects of angiotensin IV-derived peptides are dependent on activation of the hepatocyte growth factor/c-met system. J Pharmacol Exp Ther. 2014;351(2):390-402. Praca wycofana w 2025 r. (nota: PMID 40312093). PMID: 25187433
  17. McCoy AT, Benoist CC, Wright JW, Kawas LH, Bule-Ghogare JM, Zhu M, i wsp. Evaluation of metabolically stabilized angiotensin IV analogs as procognitive/antidementia agents. J Pharmacol Exp Ther. 2013;344(1):141-154. Nota o wątpliwościach z 2021 r. (PMID 34551989). PMID: 23055539