Cortagen i peptydy-bioregulatory — co opisano w badaniach?

Cztery aminokwasy, których kolejność ustalono nie w laboratorium strukturalnym, lecz na podstawie składu aminokwasowego wyciągu z kory mózgu cieląt. Tak powstał Cortagen, a wraz z nim cała rodzina „peptydów-bioregulatorów”: Epitalon dla szyszynki, Cardiogen dla serca, Bronchogen dla oskrzeli, Livagen dla wątroby. Jeden ośrodek, jeden autor na większości publikacji i jedna hipoteza, według której krótkie peptydy wchodzą do jądra komórkowego i wiążą się z DNA.

Wpis wyjaśnia, czym jest ta koncepcja i skąd się wzięła, co o Cortagenie napisano w pracach doświadczalnych, czym różnią się od niego Cardiogen i Bronchogen, a przede wszystkim, jak oceniać jakość tych dowodów: ile jest w nich niezależnej replikacji, a ile autocytowania. Na końcu status regulacyjny i antydopingowy całej grupy. O sposobach użycia i ilościach z protokołów nie piszemy; wyjaśnienie stoi w pytaniach.

Odczynniki omawiane w artykule są w sklepie odczynnikami chemicznymi przeznaczonymi wyłącznie do badań laboratoryjnych (Research Use Only). Nie są produktami leczniczymi, suplementami diety ani środkami spożywczymi i nie są przeznaczone do stosowania u ludzi ani zwierząt. Co oznacza ten status, wyjaśniamy w materiale o statusie prawnym odczynników badawczych.

Czym są peptydy-bioregulatory

Koncepcja pochodzi z Petersburga, z instytutu bioregulacji i gerontologii kierowanego przez Władimira Chawinsona. Jej pierwszy etap to lata 70. i 80. XX wieku: z tkanek zwierzęcych pozyskiwano złożone preparaty peptydowe nazywane cytomedynami, między innymi Epitalaminę z szyszynki, Tymalinę z grasicy i Cortexin z kory mózgu. Drugi etap to synteza: na podstawie analizy aminokwasowej tych wyciągów zaprojektowano krótkie peptydy, dwu- do czteroaminokwasowe, które miały odtwarzać działanie preparatu macierzystego. Chawinson opisał tę drogę w monografii z 2002 roku, od technologii wyciągów po „nowe zasady projektowania biologicznie aktywnych krótkich peptydów o działaniu tkankowo-swoistym” (Khavinson, 2002, PMID 12374906).

Stąd nazwy. Cortagen (Ala-Glu-Asp-Pro, AEDP) odpowiada Cortexinowi, Epitalon (AEDG) Epitalaminie, Cardiogen (AEDR) wyciągowi z serca, Bronchogen (AEDL) wyciągowi z oskrzeli. Zasadę „tkankowej swoistości” autorzy oparli na hodowlach organotypowych: każdy peptyd pobudzał wzrost eksplantów z tej tkanki, z której pochodził preparat użyty do jego zaprojektowania (Khavinson, 2001, PMID 11713572). Mechanizm proponowany przez szkołę jest śmiały: peptydy mają przenikać przez błonę komórkową i jądrową, wiązać się z DNA i histonami oraz regulować ekspresję genów; własny przegląd systematyczny zespołu z 2021 roku podsumowuje ten pogląd (Khavinson i wsp., 2021, PMID 34834147). Dowody na wiązanie z DNA pochodzą z dokowania komputerowego, które dla 19 peptydów wskazało krótkie sekwencje, na przykład „agat” dla KE i EDP (Khavinson i wsp., 2016, PMID 27909961), oraz z pomiarów fluorescencji znakowanych peptydów w komórkach HeLa (Fedoreyeva i wsp., 2011, PMID 22117547).

Cortagen — co opisano

Chemicznie to tetrapeptyd Ala-Glu-Asp-Pro, C₁₇H₂₆N₄O₉, masa 430,4 g/mol (PubChem CID 18439621). Zapytanie o Cortagen i jego sekwencję zwraca w PubMed 20 rekordów (7 listopada 2026 roku), z których część dotyczy innego związku o tym samym skrócie, odczynnika AEDP używanego w chemii nanocząstek. Właściwych prac o peptydzie jest kilkanaście, niemal wszystkie z udziałem instytutu w Petersburgu albo jego współpracowników.

Najczęściej cytowany wątek to regeneracja nerwu. U szczurów po przecięciu i zszyciu nerwu kulszowego dziesięciodniowe podawanie peptydu zwiększyło tempo wzrostu włókien o 27% i prędkość przewodzenia o 40% (Turchaninova i wsp., 2000, PMID 11276314); opisano też efekt odroczony (Kolosova i wsp., 2002, PMID 12134478). Praca z 2004 roku stwierdza, że „u ludzi Cortagen wykazał wyraźny efekt terapeutyczny” w pourazowej odnowie nerwów obwodowych, lecz nie podaje badania, z którego to zdanie pochodzi; jej właściwym przedmiotem był transkryptom serca myszy, w którym po podaniu peptydu zmieniła się ekspresja 234 klonów odpowiadających 110 znanym genom (Anisimov i wsp., 2004, PMID 15159690).

W mózgu szczurów z przewlekłym niedokrwieniem Cortagen i Cortexin przyspieszały powrót prawidłowego zachowania i hamowały peroksydację lipidów (Zarubina i Shabanov, 2011, PMID 21476278); spadek produktów peroksydacji i oksydacyjnej modyfikacji białek opisano też w surowicy i korze mózgu szczurów (Kozina, 2007, PMID 18239817). W układzie odpornościowym wyniki są słabsze niż u pokrewnych peptydów: w splenocytach myszy Cortagen pobudzał syntezę mRNA interleukiny 2 słabiej niż Vilon i Epitalon (Kazakova i wsp., 2002, PMID 12447482), na tymocyty nie działał wcale (Khavinson i wsp., 2002, PMID 12420072), a u kurcząt po usunięciu przysadki, u których Epitalon wyrównywał zaburzenia odporności i krzepnięcia, Cortagen nie zmienił żadnego z badanych parametrów (Kuznik i wsp., 2008, PMID 19432169). Ta ostatnia praca jest pouczająca: dwa peptydy różniące się jednym aminokwasem dały skrajnie różne wyniki, co podważa prostą zamienność „bioregulatorów”.

Jedyne dane z materiałem ludzkim to hodowle limfocytów od osób w wieku 75–88 lat. Wszystkie badane peptydy, w tym Cortagen, aktywowały w nich geny rybosomalne i rozluźniały zagęszczoną chromatynę (Khavinson i wsp., 2004, PMID 15085253); gruziński zespół współpracujący z instytutem powtórzył te obserwacje metodami cytogenetycznymi (Lezhava i wsp., 2020, PMID 33526740). To badania komórek w szkle, a nie badania u ludzi.

Cardiogen i Bronchogen w skrócie

Cardiogen (Ala-Glu-Asp-Arg) ma najskromniejszą literaturę. W hodowli organotypowej mięśnia sercowego szczurów młodych i starych pobudzał proliferację i obniżał ekspresję białka p53 (Chalisova i wsp., 2009, PMID 20210190), a u starych szczurów z przeszczepionym mięsakiem M-1 hamował wzrost guza przez martwicę krwotoczną i apoptozę, co autorzy wiązali z działaniem na naczynia guza (Levdik i Knyazkin, 2009, PMID 20396706). Przegląd z 2022 roku wymienia AEDR wśród peptydów regulujących cząsteczki fenotypu sekrecyjnego komórek starzejących się w układzie krążenia (Khavinson i wsp., 2022, PMID 36611900).

Bronchogen (Ala-Glu-Asp-Leu; w jednej pracy zapisany jako Ala-Asp-Glu-Leu) ma najciekawszy zestaw danych, bo wykracza poza tkanki zwierzęce. W modelu przewlekłej obturacyjnej choroby płuc u szczurów, wywołanej dwutlenkiem azotu, miesięczne podawanie cofało przebudowę nabłonka oskrzeli i zapalenie neutrofilowe (Kuzubova i wsp., 2015, PMID 26468022). W starzejących się hodowlach ludzkich komórek nabłonka oskrzeli pobudzał czynniki różnicowania (Khavinson i wsp., 2012, PMID 22808515). W osobnym doświadczeniu podnosił temperaturę topnienia DNA cielęcego o 3,1 °C (Monaselidze i wsp., 2011, PMID 21240358), a w hodowlach tytoniu, razem z Epitalonem, pobudzał wzrost kalusa i liści oraz zmieniał ekspresję roślinnych genów rozwojowych (Fedoreyeva i wsp., 2017, PMID 28371610). Ten sam peptyd działa więc na oskrzela szczura, komórki człowieka i tkanki tytoniu. Dla autorów to dowód uniwersalności mechanizmu epigenetycznego. Dla czytelnika to sygnał, że „tkankowa swoistość” z nazwy preparatu nie opisuje tego, co widać w danych.

Jakość dowodów — skąd pochodzą badania i ile jest replikacji

Cała rodzina ma wspólną strukturę piśmiennictwa, którą opisaliśmy już przy Epitalonie: większość prac pochodzi z jednego ośrodka, znaczna część ukazała się w rosyjskich czasopismach gerontologicznych, a przeglądy podsumowujące dorobek piszą ci sami autorzy albo ich uczniowie. Przegląd z 2026 roku w „Current Aging Science”, podsumowujący „wiele lat badań” nad bioregulatorami, powstał w tym samym instytucie (Arutjunyan i wsp., 2026, PMID 42839866). Grupy, które wyglądają na niezależne, to współpracownicy z Tbilisi i Moskwy publikujący razem z Chawinsonem. Replikacji przez ośrodek bez związku z twórcami koncepcji nie znaleźliśmy.

Druga cecha to brak badań klinicznych w dostępnych rejestrach. ClinicalTrials.gov nie zawiera żadnego badania z Cortagenem, Cardiogenem, Bronchogenem ani z hasłem „peptide bioregulator” (zapytanie z 7 listopada 2026 roku). Twierdzenia o efektach u ludzi, jak zdanie o odnowie nerwów w pracy z 2004 roku, nie mają w PubMed odpowiednika w postaci opublikowanego badania z grupą kontrolną. Trzecia cecha to język: przeglądy mówią o „geroprotekcji” i o zwiększeniu „zasobu fizjologicznego” o 20–42% (Khavinson, 2014, PMID 25306656), nie podając, jak tę wielkość zmierzono. Jak czytać takie obietnice w całej kategorii związków badanych w kontekście starzenia, wyjaśnia nasz przewodnik po longevity; krótkie peptydy nootropowe, w tym Cortagen, umieszcza na tle racetamów i związków cholinergicznych przewodnik o substancjach nootropowych.

Uczciwe podsumowanie brzmi więc: Cortagen jest tetrapeptydem o udokumentowanej aktywności w kilku modelach zwierzęcych i komórkowych, z wynikami zależnymi od układu doświadczalnego, pochodzącymi z jednej szkoły naukowej i niepotwierdzonymi niezależnie. To mniej, niż obiecują opisy „peptydu na mózg”, i tyle, ile mówią dane.

Status regulacyjny

Cortagen nie jest zarejestrowany jako lek w żadnym znanym nam kraju. Bazy Drugs@FDA i dane EMA o produktach leczniczych w UE (art. 57, stan na 9 października 2026 roku) nie zawierają Cortagenu, Cardiogenu ani Bronchogenu; jedyne trafienie „Cardiogen” w danych EMA to Cardiogen-82, generator rubidu do diagnostyki obrazowej, który z peptydem nie ma nic wspólnego. Nie ma też autoryzacji jako składnik żywności ani suplementu diety w UE.

Inaczej wygląda sprawa Cortexinu, preparatu macierzystego. W rosyjskim rejestrze leków Cortexin® figuruje jako produkt leczniczy na receptę firmy Geropharm, o składzie „polipeptydy kory mózgowej bydła”, w postaci liofilizatu, ze świadectwami rejestracji z marca 2022 roku (GRLS, stan na 23 października 2026 roku). To lek złożony z mieszaniny peptydów wyciągu, nie czteroaminokwasowy Cortagen; nazwy brzmią podobnie, a byty regulacyjne są dwa i różne. Odczynnik z naszego katalogu jest materiałem do badań laboratoryjnych. Tożsamość partii, czyli zgodność sekwencji, potwierdza dokument analityczny; jak go czytać, opisujemy w materiale o certyfikacie analizy.

Nota antydopingowa

Lista Zabroniona WADA 2026 nie wymienia Cortagenu, Cardiogenu ani Bronchogenu z nazwy. Przesądza klasa S0: każda substancja farmakologiczna bez pozwolenia na dopuszczenie do obrotu jako produkt leczniczy u ludzi, wydanego przez jakikolwiek rządowy organ regulacyjny, jest zabroniona w każdym czasie. Żaden z trzech peptydów takiego pozwolenia nie ma, więc wszystkie podlegają S0. Lista 2027, obowiązująca od 1 stycznia 2027 roku, utrzymuje to kryterium i dodaje w opisie klasy S0 wprost słowo „peptydy”; nota wyjaśniająca WADA tłumaczy, że wiele peptydów bez zatwierdzenia do stosowania u ludzi spełnia kryteria Listy i należy do S0 albo do innych klas, nawet jeśli nie wymieniono ich z nazwy (Lista 2027 i Podsumowanie zmian, przekład POLADA). Rejestracja Cortexinu w Rosji dotyczy innego produktu i statusu Cortagenu nie zmienia. Zasady klasyfikacji wyjaśnia nasz przewodnik o Liście Zabronionej WADA; decyzja należy do WADA i POLADA.

Najczęściej zadawane pytania

Cortagen — co to jest?
Syntetyczny tetrapeptyd Ala-Glu-Asp-Pro zaprojektowany w Petersburgu na podstawie składu aminokwasowego wyciągu z kory mózgu, Cortexinu. Należy do rodziny „peptydów-bioregulatorów” razem z Epitalonem, Cardiogenem i Bronchogenem.

Czy Cortagen to to samo co Cortexin?
Nie. Cortexin to zarejestrowany w Rosji lek na receptę złożony z mieszaniny polipeptydów wyciągu z kory mózgu bydła. Cortagen to pojedynczy czteroaminokwasowy peptyd bez rejestracji jako lek w żadnym znanym nam kraju.

Czy peptydy-bioregulatory badano u ludzi?
W rejestrze ClinicalTrials.gov nie ma żadnego badania z Cortagenem, Cardiogenem ani Bronchogenem. Dane z materiałem ludzkim to hodowle komórek, a zdania o efektach klinicznych w przeglądach nie odsyłają do opublikowanych badań z grupą kontrolną.

Czym różnią się Cardiogen i Bronchogen od Cortagenu?
Jednym aminokwasem na końcu łańcucha: Pro w Cortagenie, Arg w Cardiogenie, Leu w Bronchogenie. Według szkoły bioregulacji ta różnica decyduje o swoistości tkankowej, lecz Bronchogen działał także na komórki roślinne, co z prostą swoistością się kłóci.

Dlaczego nie opisujemy, jak i w jakich ilościach używano tych peptydów?
Bo wszystkie dane pochodzą z protokołów na zwierzętach i hodowlach, a odczynniki z naszego katalogu są materiałem laboratoryjnym, którego nie podaje się ludziom ani zwierzętom poza badaniem. Żaden z tych peptydów nie przeszedł procedury, w której ustala się takie wartości dla człowieka.

Czy Cortagen jest zakazany w sporcie?
Tak. Jako substancja bez dopuszczenia do stosowania u ludzi podlega klasie S0 Listy Zabronionej, w edycji 2026 i 2027, w każdym czasie. To samo dotyczy Cardiogenu i Bronchogenu.

Podsumowanie

Peptydy-bioregulatory to koncepcja jednego ośrodka: krótkie peptydy zaprojektowane na podstawie składu wyciągów tkankowych, które według autorów regulują ekspresję genów przez wiązanie z DNA. Cortagen, zaprojektowany na podstawie Cortexinu, ma kilkanaście prac doświadczalnych, od regeneracji nerwu u szczurów po transkryptom serca myszy, z wynikami słabszymi niż u Epitalonu w układzie odpornościowym i bez efektu u kurcząt po usunięciu przysadki. Cardiogen ma literaturę najuboższą, Bronchogen najbardziej zróżnicowaną, łącznie z działaniem na rośliny. Wspólne dla rodziny są brak niezależnej replikacji, brak badań klinicznych w rejestrach i brak rejestracji jako leku; zarejestrowany jest tylko Cortexin, inny produkt. W sporcie wszystkie trzy peptydy podlegają klasie S0 w obu edycjach Listy.

Dokumentacja produktowa

Karty odczynników z dokumentacją partii: Cortagen 20 mg, Cortagen spray, Cardiogen i Bronchogen. Związki tej rodziny występują w kategoriach odczynniki w kontekście odporności, obszar: mózg, obszar: serce i obszar: płuca. Tożsamość i czystość każdej partii potwierdza certyfikat analizy.

Bibliografia

1. Khavinson VKh. Peptides and Ageing. Neuro Endocrinol Lett. 2002;23 Suppl 3:11-144. PMID: 12374906
2. Khavinson VK. Tissue-specific effects of peptides. Bull Exp Biol Med. 2001;132(2):807-808. doi:10.1023/a:1013058701974. PMID: 11713572
3. Khavinson VK, Popovich IG, Linkova NS, Mironova ES, Ilina AR. Peptide Regulation of Gene Expression: A Systematic Review. Molecules. 2021;26(22):7053. doi:10.3390/molecules26227053. PMID: 34834147
4. Khavinson VK, Lin’kova NS, Tarnovskaya SI. Short Peptides Regulate Gene Expression. Bull Exp Biol Med. 2016;162(2):288-292. doi:10.1007/s10517-016-3596-7. PMID: 27909961
5. Fedoreyeva LI, Kireev II, Khavinson VKh, Vanyushin BF. Penetration of short fluorescence-labeled peptides into the nucleus in HeLa cells and in vitro specific interaction of the peptides with deoxyribooligonucleotides and DNA. Biochemistry (Mosc). 2011;76(11):1210-1219. doi:10.1134/S0006297911110022. PMID: 22117547
6. Turchaninova LN, Kolosova LI, Malinin VV, i wsp. Effect of tetrapeptide cortagen on regeneration of sciatic nerve. Bull Exp Biol Med. 2000;130(12):1172-1174. PMID: 11276314
7. Kolosova LI, Moiseeva AB, Turchaninova LN, i wsp. The delayed effect of cortagen on the restoration of injured nerve function. Dokl Biol Sci. 2002;384:183-184. doi:10.1023/a:1016098302564. PMID: 12134478
8. Anisimov SV, Khavinson VKh, Anisimov VN. Elucidation of the effect of brain cortex tetrapeptide Cortagen on gene expression in mouse heart by microarray. Neuro Endocrinol Lett. 2004;25(1-2):87-93. PMID: 15159690
9. Zarubina IV, Shabanov PD. [Cortexin and cortagen as correcting agents in functional and metabolic disorders in the brain in chronic ischemia]. Eksp Klin Farmakol. 2011;74(2):8-15. PMID: 21476278 (po rosyjsku)
10. Kozina LS. Effects of bioactive tetrapeptides on free-radical processes. Bull Exp Biol Med. 2007;143(6):744-746. doi:10.1007/s10517-007-0230-8. PMID: 18239817
11. Kazakova TB, Barabanova SV, Khavinson VKh, i wsp. In vitro effect of short peptides on expression of interleukin-2 gene in splenocytes. Bull Exp Biol Med. 2002;133(6):614-616. doi:10.1023/a:1020210615148. PMID: 12447482
12. Khavinson VKh, Rybakina EG, Malinin VV, i wsp. Effects of short peptides on thymocyte blast transformation and signal transduction along the sphingomyelin pathway. Bull Exp Biol Med. 2002;133(5):497-499. doi:10.1023/a:1019830308824. PMID: 12420072
13. Kuznik BI, Pateiuk AV, Baranchugova LM, Rusaeva NS. [Effects of epithalon and cortagene on immunity and hemostasis in neonatally hypophysectomized chicken and old birds]. Adv Gerontol. 2008;21(3):372-381. PMID: 19432169 (po rosyjsku, streszczenie angielskie)
14. Khavinson VKh, Lezhava TA, Malinin VV. Effects of short peptides on lymphocyte chromatin in senile subjects. Bull Exp Biol Med. 2004;137(1):78-81. doi:10.1023/b:bebm.0000024393.40560.05. PMID: 15085253
15. Lezhava T, Jokhadze T, Monaselidze J, i wsp. Epigenetic modification under the influence of peptide bioregulators on „aged” heterochromatin. Georgian Med News. 2020;(309):120-124. PMID: 33526740
16. Chalisova NI, Lesniak VV, Balykina NA, i wsp. [The effect of the amino acids and cardiogen on the development of myocard tissue culture from young and old rats]. Adv Gerontol. 2009;22(3):409-413. PMID: 20210190 (po rosyjsku, streszczenie angielskie)
17. Levdik NV, Knyazkin IV. Tumor-modifying effect of cardiogen peptide on M-1 sarcoma in senescent rats. Bull Exp Biol Med. 2009;148(3):433-436. doi:10.1007/s10517-010-0730-9. PMID: 20396706
18. Khavinson V, Linkova N, Dyatlova A, Kantemirova R, Kozlov K. Senescence-Associated Secretory Phenotype of Cardiovascular System Cells and Inflammaging: Perspectives of Peptide Regulation. Cells. 2022;12(1):106. doi:10.3390/cells12010106. PMID: 36611900
19. Kuzubova NA, Lebedeva ES, Dvorakovskaya IV, i wsp. Modulating Effect of Peptide Therapy on the Morphofunctional State of Bronchial Epithelium in Rats with Obstructive Lung Pathology. Bull Exp Biol Med. 2015;159(5):685-688. doi:10.1007/s10517-015-3047-x. PMID: 26468022
20. Khavinson VKh, Linkova NS, Polyakova VO, i wsp. Peptides tissue-specifically stimulate cell differentiation during their aging. Bull Exp Biol Med. 2012;153(1):148-151. doi:10.1007/s10517-012-1664-1. PMID: 22808515
21. Monaselidze JR, Khavinson VKh, Gorgoshidze MZ, i wsp. Effect of the peptide bronchogen (Ala-Asp-Glu-Leu) on DNA thermostability. Bull Exp Biol Med. 2011;150(3):375-377. doi:10.1007/s10517-011-1146-x. PMID: 21240358
22. Fedoreyeva LI, Dilovarova TA, Ashapkin VV, i wsp. Short Exogenous Peptides Regulate Expression of CLE, KNOX1, and GRF Family Genes in Nicotiana tabacum. Biochemistry (Mosc). 2017;82(4):521-528. doi:10.1134/S0006297917040149. PMID: 28371610
23. Arutjunyan AV, Popovich IG, Kozina LS, Ryzhak GA. Peptide Regulation of Ageing: From Experiment to Practice. Curr Aging Sci. 2026;19(1):30-41. doi:10.2174/0118746098346230250116065407. PMID: 42839866
24. Khavinson VKh. [Peptides, genome, aging]. Adv Gerontol. 2014;27(2):257-264. PMID: 25306656 (po rosyjsku, streszczenie angielskie)
25. National Center for Biotechnology Information. PubChem Compound Summary, CID 18439621, Cortagen (Ala-Glu-Asp-Pro). pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (dostęp 07.11.2026)
26. Государственный реестр лекарственных средств (GRLS). Кортексин®, ООО „ГЕРОФАРМ”: ЛП-№(000620)-(РГ-RU) z 09.03.2022 i ЛП-№(000636)-(РГ-RU) z 24.03.2022, „полипептиды коры головного мозга скота”, liofilizat, na receptę. grls.rosminzdrav.ru (eksport rejestru z 23.10.2026)
27. ClinicalTrials.gov. Zapytania „cortagen”, „cardiogen”, „bronchogen”, „peptide bioregulator”: 0 badań z tymi peptydami. clinicaltrials.gov (dostęp 07.11.2026)
28. World Anti-Doping Agency. Lista Zabroniona 2026 (przekład polski: Polska Agencja Antydopingowa). antydoping.pl (dostęp 07.11.2026)
29. World Anti-Doping Agency. Lista substancji i metod zabronionych 2027 oraz Podsumowanie najważniejszych zmian i objaśnienia 2027 (przekład polski: Polska Agencja Antydopingowa). antydoping.pl (dostęp 07.11.2026)