Yohimbine HCL na odchudzanie – jak dawkować i z czym ją łączyć?

Johimbina jest jednym z nielicznych związków tej kategorii, dla którego mechanizm potwierdzono bezpośrednio w ludzkiej tkance tłuszczowej. To rzadkość i warto ją odnotować. Równie rzetelnie trzeba jednak opisać drugą stronę: udokumentowany profil działań ze strony układu krążenia i ośrodkowego układu nerwowego oraz sytuację regulacyjną, w której Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności nie był w stanie orzec o bezpieczeństwie tego surowca jako składnika żywności. Ten artykuł omawia jedno i drugie — bez dawek, przeliczników na masę ciała i schematów łączenia.

Wszystkie substancje omawiane w artykule mają charakter badawczy i nie są przeznaczone do spożycia przez ludzi. Opis ich działania opiera się wyłącznie na wynikach badań laboratoryjnych i obserwacjach eksperymentalnych, nie na testach klinicznych.

Czym jest yohimbina HCL

Johimbina to alkaloid indolowy występujący w korze Pausinystalia yohimbe, drzewa rosnącego w Afryce Zachodniej. Yohimbina HCL to jej chlorowodorek — postać soli o lepszej rozpuszczalności i zdefiniowanej zawartości substancji czynnej, w odróżnieniu od ekstraktów z kory, w których zawartość alkaloidu bywa zmienna.

Farmakologicznie jest antagonistą receptorów α2-adrenergicznych. Ta jedna cecha wyjaśnia zarówno mechanizm, dla którego się ją bada, jak i profil działań niepożądanych — obie rzeczy wynikają z tego samego punktu uchwytu, co warto mieć na uwadze przy czytaniu dalszej części.

Mechanizm — dlaczego akurat receptory α2

Rozkład triglicerydów w komórce tłuszczowej podlega przeciwstawnej regulacji adrenergicznej. Receptory β nasilają lipolizę, natomiast receptory α2 ją hamują. W tkance tłuszczowej o dużym zagęszczeniu receptorów α2 mobilizacja lipidów jest z tego powodu wolniejsza — i właśnie na zniesieniu tego hamowania opiera się mechanizm antagonistów α2.

Rolę receptorów α2 w regulacji mobilizacji lipidów z ludzkiej tkanki tłuszczowej opisano bezpośrednio (Galitzky i wsp., 1993, PMID 8387538). Efekt mobilizujący lipidy po podaniu doustnym obserwowano u zdrowych ochotników płci męskiej (Galitzky i wsp., 1988, PMID 2906290), a profil farmakologiczny samej cząsteczki oraz jej hydroksylowanych metabolitów scharakteryzowano osobno (Berlan i wsp., 1993, PMID 8097957).

To stawia johimbinę w nietypowej pozycji: jej mechanizm nie jest hipotezą przeniesioną z modelu zwierzęcego, lecz obserwacją potwierdzoną w tkance ludzkiej. Wyróżnia ją to na tle większości związków z kategorii „spalaczy tłuszczu”, dla których dowody kończą się na modelach komórkowych.

Co pokazało badanie z udziałem sportowców

Mechanizm to jednak nie to samo co efekt w składzie ciała. Tu dane są znacznie skromniejsze i sprowadzają się w praktyce do pojedynczych badań.

W badaniu z udziałem piłkarzy oceniano wpływ johimbiny na skład ciała oraz parametry wydolnościowe (Ostojić, 2006, PMID 17214405). Badanie objęło niewielką grupę wytrenowanych zawodników i trwało kilka tygodni — jego wyniki nie pozwalają na uogólnienia dotyczące populacji ogólnej ani na wnioski o dłuższym horyzoncie.

Warto zachować proporcje: zwiększona mobilizacja kwasów tłuszczowych nie jest równoznaczna z ich utlenieniem. Uwolnione do krążenia kwasy tłuszczowe mogą zostać wykorzystane jako substrat energetyczny albo ponownie zestryfikowane. O ostatecznym bilansie decyduje deficyt energetyczny, a nie sam fakt uwolnienia lipidów z adipocytu.

Profil ryzyka — dwie osie

To najważniejsza sekcja tego artykułu. Antagonizm receptorów α2 nie działa wybiórczo na tkankę tłuszczową — receptory te występują również w naczyniach krwionośnych i w ośrodkowym układzie nerwowym, gdzie pełnią funkcję hamulca dla układu noradrenergicznego. Zniesienie tego hamowania ma przewidywalne konsekwencje.

Układ krążenia

Receptory α2 uczestniczą w regulacji napięcia naczyń i odruchowej kontroli ciśnienia. Ich zablokowanie prowadzi do wzrostu obwodowej aktywności noradrenergicznej — stąd raportowane przyspieszenie akcji serca i wzrost ciśnienia tętniczego. Efekt sumuje się z innymi związkami o działaniu pobudzającym, co ma bezpośrednie przełożenie na praktykę: zestawianie johimbiny z kofeiną lub innymi stymulantami kumuluje obciążenie układu krążenia, a nie tylko „wzmacnia efekt”.

Ośrodkowy układ nerwowy

Ten wątek jest lepiej udokumentowany, niż mogłoby się wydawać — johimbina jest bowiem od dekad wykorzystywana w psychiatrii eksperymentalnej jako narzędzie do wywoływania odpowiedzi lękowej w warunkach kontrolowanych.

• Efekt anksjogenny opisano u zdrowych osób, z porównaniem do kofeiny (Mattila i wsp., 1988, PMID 3153710).
• W badaniu u zdrowych dorosłych oceniano wpływ johimbiny na objawy paniki, odpowiedź autonomiczną oraz uwagę skierowaną na bodźce zagrażające (Vasa i wsp., 2009, PMID 19266185).
• Mechanizmy noradrenergiczne w stresie i lęku, w tym rolę johimbiny jako sondy farmakologicznej, omówiono w pracach klinicznych (Bremner i wsp., 1996, PMID 8723134).
• Odpowiedź neuroendokrynną na johimbinę badano również u wytrenowanych sportowców wytrzymałościowych w porównaniu z osobami nietrenującymi (Sommer i wsp., 2011, PMID 21710402).

Wniosek praktyczny jest niewygodny dla narracji o „naturalnym spalaczu”: związek, którym w badaniach celowo wywołuje się objawy lękowe u zdrowych ochotników, nie jest substancją obojętną. Osoby z zaburzeniami lękowymi, nadciśnieniem lub przyjmujące leki działające na układ noradrenergiczny znajdują się w grupie szczególnego ryzyka interakcji.

Status regulacyjny — czego nie mówi określenie „suplement”

Johimbina bywa opisywana jako suplement diety. Sytuacja regulacyjna w Unii Europejskiej jest jednak wyraźnie bardziej złożona.

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w opinii z 2013 roku stwierdził, że charakterystyka chemiczna i toksykologiczna kory yohimbe oraz jej preparatów nie jest wystarczająca, by orzec o ich bezpieczeństwie jako składnika żywności — w tym suplementów diety. Panel nie był w stanie wskazać dziennego spożycia, które nie budziłoby obaw o skutki zdrowotne. Zwrócono również uwagę, że teoretyczne maksymalne dzienne pobranie johimbiny z suplementów może przekraczać maksymalną zatwierdzoną dawkę dobową johimbiny stosowanej jako produkt leczniczy.

W konsekwencji rozporządzenie Komisji (UE) 2015/403 umieściło korę yohimbe i jej preparaty w Załączniku III do rozporządzenia 1925/2006, w części obejmującej substancje pozostające pod nadzorem wspólnotowym. Niezależnie od tego kilka państw wprowadziło własne ograniczenia obrotu.

To istotne rozróżnienie: określenie „suplement diety” sugeruje kategorię o ustalonym profilu bezpieczeństwa i dopuszczonym poziomie spożycia. Dla tego surowca ani jedno, ani drugie nie zostało ustalone — organ oceniający wprost stwierdził brak wystarczających danych.

Co faktycznie znajduje się w produkcie

Do tego dochodzi problem zgodności składu z deklaracją. W analizie produktów dostępnych na rynku amerykańskim wykazano, że część z nich zawierała ilości johimbiny odpowiadające dawkom farmaceutycznym, a rzeczywista zawartość alkaloidu często odbiegała od informacji na etykiecie (Cohen i wsp., 2016, PMID 26391406).

Ma to bezpośrednie przełożenie na ocenę ryzyka: profil działań opisany w literaturze dotyczy określonych ilości substancji czynnej. Jeżeli rzeczywista zawartość odbiega od deklarowanej, ocena oparta na etykiecie przestaje być wiarygodna. Rozstrzygający pozostaje certyfikat analizy przypisany do konkretnej partii.

Nota antydopingowa

Johimbina nie figuruje z nazwy na Liście Zabronionej WADA jako substancja zabroniona. Nie oznacza to jednak, że temat jest dla zawodnika zamknięty, z dwóch powodów.

Po pierwsze, sekcja S6 Listy Zabronionej obejmuje stymulanty i wiele związków o zbliżonym profilu pobudzającym się w niej znajduje — zestawianie johimbiny z innymi substancjami tej kategorii wymaga sprawdzenia każdej z osobna. Po drugie, opisany wyżej problem zgodności składu z etykietą oznacza realne ryzyko obecności niedeklarowanych składników, w tym takich, które na Liście figurują.

Przepisy antydopingowe nie ograniczają się do zawodowców: w Polsce Lista Zabroniona obowiązuje za pośrednictwem Polskiej Agencji Antydopingowej (POLADA), a kontroli podlegają również zawodnicy amatorscy startujący w zawodach objętych tymi przepisami. Zawodnik zarejestrowany w systemie ADAMS powinien każdorazowo zweryfikować aktualnie obowiązującą wersję Listy Zabronionej — status poszczególnych substancji bywa aktualizowany corocznie.

Redukcja szkód

Kilka punktów wynikających wprost z opisanego wyżej mechanizmu.

• Stymulacja adrenergiczna się sumuje. Johimbina, kofeina i inne związki pobudzające działają w tym samym kierunku na układ krążenia. Zestawianie ich zwiększa obciążenie, a nie tylko efekt metaboliczny.
• Brak odczuwalnych objawów nie jest miarą bezpieczeństwa. Popularne zalecenie „znajdź swoją dawkę po odczuciach” zakłada, że subiektywna reakcja jest wiarygodnym wskaźnikiem. Przy związkach adrenergicznych tak nie jest — wzrost ciśnienia i częstości akcji serca może zachodzić bez wyraźnych objawów subiektywnych.
• Profil interakcji jest realny. Dotyczy to zwłaszcza leków działających na układ noradrenergiczny oraz stosowanych w nadciśnieniu i zaburzeniach lękowych. Kierunek działania johimbiny jest przeciwstawny do części z nich.
• Grupy szczególnego ryzyka. Osoby z nadciśnieniem, zaburzeniami rytmu, zaburzeniami lękowymi lub napadami paniki — z uwagi na udokumentowany profil anksjogenny i sercowo-naczyniowy.
• Tożsamość materiału rozstrzyga COA. Wobec udokumentowanych rozbieżności między etykietą a zawartością certyfikat analizy partii jest jedynym dokumentem, na którym można oprzeć ocenę.

Najczęściej zadawane pytania

Czy johimbina rzeczywiście działa na oporną tkankę tłuszczową?

Mechanizm ma potwierdzenie w tkance ludzkiej: receptory α2 hamują lipolizę, a ich zablokowanie zwiększa mobilizację kwasów tłuszczowych (PMID 8387538, PMID 2906290). Warto jednak rozróżnić mobilizację od utlenienia — uwolnione kwasy tłuszczowe mogą zostać zużyte jako substrat albo ponownie zestryfikowane. O bilansie decyduje deficyt energetyczny.

Czy johimbina jest suplementem diety?

Bywa tak nazywana, lecz EFSA w opinii z 2013 roku stwierdziła, że dostępne dane nie pozwalają orzec o bezpieczeństwie kory yohimbe jako składnika żywności ani wskazać bezpiecznego dziennego spożycia. Rozporządzenie (UE) 2015/403 umieściło ten surowiec w Załączniku III rozporządzenia 1925/2006.

Jakie są główne ryzyka?

Sercowo-naczyniowe (wzrost ciśnienia i częstości akcji serca) oraz ze strony ośrodkowego układu nerwowego — johimbina jest w badaniach wykorzystywana jako narzędzie do wywoływania objawów lękowych i panicznych u zdrowych ochotników (PMID 3153710, PMID 19266185). Dochodzi do tego profil interakcji z lekami działającymi na układ noradrenergiczny.

Czy johimbina jest zabroniona w sporcie?

Nie figuruje z nazwy na Liście Zabronionej WADA. Sekcja S6 obejmuje jednak stymulanty, a udokumentowane rozbieżności między składem a etykietą stwarzają ryzyko obecności niedeklarowanych substancji. Aktualny status należy sprawdzić w obowiązującej wersji Listy.

Dlaczego artykuł nie podaje dawek ani przeliczników na masę ciała?

Ponieważ dla tego surowca nie ustalono bezpiecznego poziomu spożycia — stwierdził to wprost organ oceniający. Przelicznik na kilogram masy ciała sugeruje precyzję, której w tym przypadku nie ma pokrycia w danych, a przy udokumentowanych rozbieżnościach zawartości względem etykiety jest dodatkowo mylący.

Podsumowanie

Johimbina jest antagonistą receptorów α2-adrenergicznych, a jej mechanizm — zniesienie hamowania lipolizy w komórce tłuszczowej — potwierdzono bezpośrednio w ludzkiej tkance tłuszczowej, co odróżnia ją od większości związków tej kategorii. Dane dotyczące wpływu na skład ciała są znacznie skromniejsze i sprowadzają się do pojedynczych badań na niewielkich grupach. Ten sam mechanizm odpowiada za profil ryzyka: antagonizm α2 zwiększa aktywność noradrenergiczną, przez co johimbina jest w psychiatrii eksperymentalnej wykorzystywana jako narzędzie do wywoływania objawów lękowych i panicznych u zdrowych ochotników. Sytuacja regulacyjna jest przy tym odmienna od sugerowanej określeniem „suplement”: EFSA nie była w stanie orzec o bezpieczeństwie kory yohimbe jako składnika żywności ani wskazać bezpiecznego dziennego spożycia, a rozporządzenie (UE) 2015/403 umieściło ten surowiec w Załączniku III. Do tego dochodzi udokumentowany problem zgodności rzeczywistej zawartości alkaloidu z deklaracją na etykiecie.

Dokumentacja produktowa

Karty materiałów badawczych wraz z dokumentacją analityczną partii dostępne są w kategorii spalaczy. Szerszy kontekst mechanizmów tej grupy związków omawiamy w przewodniku skuteczne spalacze tłuszczu. Materiały przeznaczone wyłącznie do zastosowań badawczych.

Bibliografia

1. Galitzky J, Lafontan M, Nordenström J, Arner P. Role of vascular alpha-2 adrenoceptors in regulating lipid mobilization from human adipose tissue. J Clin Invest. 1993;91(5):1997-2003. PMID: 8387538
2. Galitzky J, Taouis M, Berlan M, i wsp. Alpha 2-antagonist compounds and lipid mobilization: evidence for a lipid mobilizing effect of oral yohimbine in healthy male volunteers. Eur J Clin Invest. 1988;18(6):587-594. PMID: 2906290
3. Berlan M, Le Verge R, Galitzky J, Le Corre P. Alpha 2-adrenoceptor antagonist potencies of two hydroxylated metabolites of yohimbine. Br J Pharmacol. 1993;108(4):927-932. PMID: 8097957
4. Ostojić SM. Yohimbine: the effects on body composition and exercise performance in soccer players. Res Sports Med. 2006;14(4):289-299. PMID: 17214405
5. Mattila M, Seppälä T, Mattila MJ. Anxiogenic effect of yohimbine in healthy subjects: comparison with caffeine and antagonism by clonidine and diazepam. Int Clin Psychopharmacol. 1988;3(3):215-229. PMID: 3153710
6. Vasa RA, Pine DS, Masten CL, i wsp. Effects of yohimbine and hydrocortisone on panic symptoms, autonomic responses, and attention to threat in healthy adults. Psychopharmacology (Berl). 2009;204(3):445-455. PMID: 19266185
7. Bremner JD, Krystal JH, Southwick SM, Charney DS. Noradrenergic mechanisms in stress and anxiety: II. Clinical studies. Synapse. 1996;23(1):39-51. PMID: 8723134
8. Sommer M, Braumann M, Althoff T, i wsp. Psychological and neuroendocrine responses to social stress and to the administration of the alpha-2-receptor antagonist, yohimbine, in highly trained endurance athletes. Pharmacopsychiatry. 2011;44(4):129-134. PMID: 21710402
9. Cohen PA, Wang YH, Maller G, DeSouza R, Khan IA. Pharmaceutical quantities of yohimbine found in dietary supplements in the USA. Drug Test Anal. 2016;8(3-4):357-369. PMID: 26391406
10. EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food (ANS). Scientific Opinion on the evaluation of the safety in use of Yohimbe (Pausinystalia yohimbe (K. Schum.) Pierre ex Beille). EFSA Journal. 2013;11(7):3302. efsa.europa.eu
11. Rozporządzenie Komisji (UE) 2015/403 z dnia 11 marca 2015 r. zmieniające załącznik III do rozporządzenia (WE) nr 1925/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do gatunków Ephedra i yohimbe (Pausinystalia yohimbe). eur-lex.europa.eu